ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΑΙΩΝ

2012-12-03T19:08:01.483+02:00

Κώστας Σούρλας
.

του Γιώργου Κολοβού

Γεννήθηκα στις 26 Οκτωβρίου του 1923 κοντά στο Νεστόριο Καστοριάς, στη στράτα από το Γράμμο για τα χειμαδιά στη Θεσσαλία, εκεί στο δρόμο γεννήθηκα. Πατέρας μου ήταν ο Βασίλης Σούρλας και μάνα μου η Παναιω, το γένος Σουλιώτη. Παιδιά είμαστε εγώ, ο αδελφός μου και δυο αδελφές.

Οι Σουρλαίοι παλιότερα ήταν τρία αδέλφια. Ήταν ο πατέρας του παππού μου, ήταν ο παππούς του Γρηγόρη απ’ τα Φάρσαλα και ήταν και ο παππούς του πατέρα του βουλευτή απ’ το Κόνιαρι του Βελεστίνου. Αυτή ήταν η ρίζα των Σουρλαίων κι από κει και πέρα γεμάτο οι Σουρλαίοι. Παππούς μου ήταν ο Κώστας ο Σούρλας και γιαγιά μου ήταν η Αγορίτσα που ήταν απ’ τους Παναίους.

Μέχρι το 1922–23 έβγαιναν όλοι στ’ Άγραφα, στο Κνίσοβο της Αργιθέας κοντά στη Δρακότρυπα και το χειμώνα ξεχείμαζαν εδώ στη Θεσσαλία, όπου έβρισκαν λιβάδι. Ο παππούς μου ξεχείμαζε στη Ντελίχανη, απέναντι απο την Πέτρα της Κάρλας. Η Κάρλα έγινε το 1915 και τότε δεν είχε λίμνη και εκεί που είναι η Πέτρα εμείς είχαμε τα πρόβατα και τα καλύβια. Μετά από κει έφυγαν και πήγαν στην Ποταμιά Αγιάς, στα καλύβια, πέντε χιλιόμετρα πάνω απ’ την Ποταμιά.

Το 1923 οι δικοί μου πήγαν για ένα χρόνο στο Γράμμο, γιατί ήταν καλύτερα τα λιβάδια. Τη χρονιά εκείνη γεννήθηκα εγώ και με ’φεραν μωρό στη Ντελίχανη.

Το 1924 και για δυο χρόνια βγαίναμε στο Καταφύγιο στα Πιέρια, πάνω από τον Βελβεντό. Μικρός, τι να πω …..σ’κώνοσαν από δω, σ’ έβαζαν στ’ άλογο καβάλα και σε πάαιναν στα β’να. Πως είμασταν στο Καταφύγι δεν θυμάμαι.

Το 1927 και για τρία καλοκαίρια είμασταν στο Τόπτσιλαρ στο Βέρμιο, πάνω απ’ τον Άγιο Δημήτριο Κοζάνης. Είμασταν εμείς οι Σουρλαίοι με τον μπάρμπα μου, κάτι Παναίοι συγγενήδες και τρία αδέλφια Λιλαίοι απ’ το Αγροκήπιο (πρώτα ξαδέλφια) και είχαμε τσιομπαναραίοι κάτι Κοκκαλαίοι απ την Πρινιά. Εγώ άρχισα να θυμάμαι πως ζούσαμε στο Τόπτσιλαρ και πως ξεχειμάζαμε στην Ποταμιά. Τότε ο πατέρας μου είχε γύρω στα εξακόσια πενήντα πρόβατα, διακόσια πενήντα γίδια και καμμιά δεκαριά άλογα.

Χάρτης μετακινήσεων

Η ΣΤΡΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΒΕΡΜΙΟ
.

Τη στράτα από την Ποταμιά προς το Βέρμιο τη θυμάμαι. Ξεκινούσαμε την άνοιξη στις 15 Μαίου και κονάκι σε κονάκι, φτάναμε σε 13-15 μέρες στο Τόπτσιλαρ. Πριν ξεκινήσουμε, κούρευαμε τα πρόβατα, φορτώναμε τα ρούχα, τις μεριές που λέγαμε (κι αν ήταν και κάνα μικρό, απάν απ’ τη μεριά δεμένο στ’ άλογο) και ξεκινούσαμε. Περνούσαμε τη Λάρισα και σταματούσαμε για άρμεγμα στον Αμπελώνα. Έφτιαχναμε μαντρί με τα τσόλια κι αρμέγαμε τα πρόβατα. Μπροστά στη στρούγκα έβαζαν δυο σαμάρια, …ένα από δω κι ένα από κει. Το γάλα έρχονταν και το ’παιρναν Βλάχοι. Το έπηζαν στην τσαντήλα και το πουλούσαν στα χωριά. Το πρώτο κονάκι το κάναμε στη Λυγαριά, μετά στον Τύρναβο στο Καρατζόλι. Κάναμε το κονάκι, έφταχναμε την τσιατούρα και μαζεύονταν όλοι εκει πέρα. Για φαί στο δρόμο είχαμε τη γιαούρτι και την βάζαμε στο τομάρι. Από κει βγαίναμε στη Μελούνα και μετά στο άλλο λιβάδι στις Πλακότρυπες πάνω απ’ την Ελασσόνα. Μετά, στο Χάνι του Χατζηγώγου και όπως πάμε δεξιά από τον Σαραντάπορο σε μια χούνη. Το βράδυ περνούσαμε έξω απ’ τα Σέρβια, βγαίναμε απέναντι και μετά ανηφορίζαμε. Απάνω, αναλόγως τι χειμώνας ήταν, αν βρίσκαμε τα περσινά τα καλύβια τα συμμορφώναμε.

Στο Βέρμιο, θυμάμαι που με πήρε ο μπάρμπας μου και πήγαμε στο Τσοπανλί, στο γάμο του πατέρα του υπουργού. Η γυναίκα του ήταν απ’ τα Τσεκούρια απ’ τους Γκαρελαίους. Τα θυμάμαι όλα πολύ καλά. Φλάμπουρα πρόλαβα μόνο στο Βέρμιο. Δώρα τότε πήγαιναν γδαρμένα αρνιά και πρόβατα, γιατί αλλοιώς έπρεπε ο νοικοκύρης να σφάξει είκοσι – τριάντα πρόβατα. Όργανα τότε δεν είχαν, όλα με το στόμα. Στο γάμο τότε είχαν ξύλα και έβαλαν φωτιά και χόρευαν γύρω-γύρω απ’ τη φωτιά, για να βλέπουν. Χωριστά οι άντρες, χωριστά οι γυναίκες. Τραγουδούσαν οι άντρες, το κρατούσαν και μετά έλεγαν : πάρτε το και σεις γυναίκες. Χορός, στα τρία και τσάμικος, δεν υπήρχε άλλος. Οι γυναίκες φορούσαν φουστάνια με λιαγκιόλια και ταντέλες. Οι άντρες φορούσαν μπουραζάνια και οι τσελιγκάδες φορούσαν άσπρα. Μετά γύρισαν στο μαλλίσιο το παντελόνι.

ΑΠ’ ΤΑ ΤΡΙΑ ΞΥΛΑ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΚΤΗΜΑΤΟΣ

Το 1929 δεν θέλαμε να πλαιάζουμε στα τρία ξύλα και αγοράσαμε το κτήμα στο Σουφλάρι. Εμείς αγοράσαμε το κτήμα το 1929, αλλά αρκετοί Σαρακατσαναίοι, όπως ο Γάτος, ο Μαλαμούλης, ο Πολύζος και άλλοι, άρχισαν να αγοράζουν κτήματα από το 1923-24. Στο Σουφλάρι είχαν τα καλύβια από το 1925 οι Καραθοδωραίοι. Το κτήμα ήταν 4.850 στρέμματα και το αγοράσαμε μαζί με τον Ξηρομερίτη (είχαν βάλει κι έναν γαμπρό τους Κωτούλα) και πήραμε από μισά. Είχε μέσα παλιά σπίτια, αποθήκες και μύλο. Το αγοράσαμε από κάποιον Αθανασάκη από την Πορταριά του Βόλου που το είχε πάρει όπως όλοι από τους μπέηδες. Όλα τα κτήματα ήταν 18.500 στρέματα και τα 14.000 στρέμματα τα έδωσε ο Βενιζέλος κλήρο στους κολλίγους και τα υπόλοιπα τ’ αγοράσαμε εμείς. Απ’ τα πρόβατα αγοράστηκε το κτήμα. Στη Ντελήχανη είχε καλό χειμαδιό κι από εκεί έκανε λεφτά ο πατέρας μου.

Πριν το πάρουμε εμείς, το νοίκιαζε ένας Δημητρίου, ένας μεγαλέμπορας Βλάχος από την Καλαμπάκα, το είχε Αλτιζάν (όπως ήταν το ενοικιοστάσιο) για πέντε χρόνια και το καλλιεργούσε με κολλίγους. Τότε έμεναν στα σπίτια εκεί και δούλευαν στα χωράφια, ογδόντα άτομα (σαράντα ζευγάρια). Ο Δημητρίου ειδοποίησε τον Αντρέα τον Ξηρομερίσιο που είχε τα πρόβατα στο Αργυροπούλι, ότι πουλιέται το κτήμα. Η γυναίκα του Αντρέα ήταν Σούρλα απ’ το Κόνιαρι και πάει λοιπόν ο Αντρέας ο Ξηρομερίσιος με τον Γιάννη τον Σούρλα τον πατέρα του υπουργού στο Τόπτσιλαρ. Εκεί συζήτησαν με τους δικούς μας και μετά γύρισαν με τον μπάρμπα μου πίσω και έκλεισαν το κτήμα. Ο Ξηρομερίσιος δεν τα είχε τα λεφτά κι έτσι έδωσε ο πατέρας μου προκαταβολή 400.000 για να δώσει εκείνος την άλλη χρονιά. Τους ήρθαν όμως κάτι ατυχίες με τον καιρό και όλοι μαζί αναγκαστήκαμε να πουλήσαμε κάποια χωράφια και στο τέλος μας έμειναν περίπου 2.700 στρέμματα μαζί με τους Ξηρομεριταίους. Στην αρχή δεν κάναμε τίποτα, σπέρναμε διακόσια στρέμματα και παίρναμε ογδόντα οκάδες.

Ο Κώστας Σούρλας με συγγενείς στο Σουφλάρι Λάρισας

2012-02-03T05:08:00.017+02:00

.
Κώστας Σούρλας
.

του Γιώργου Κολοβού

Χάρτης μετακινήσεων

Η ΣΤΡΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΒΕΡΜΙΟ

ΑΠ’ ΤΑ ΤΡΙΑ ΞΥΛΑ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΚΤΗΜΑΤΟΣ

Ο Κώστας Σούρλας με συγγενείς στο Σουφλάρι Λάρισας

ΜΙΑ ΑΤΥΧΗ ΣΤΙΓΜΗ

Στο Τόπτσιλαρ στο Βέρμιο είμασταν μέχρι το 1931 που έγινε ένας φόνος. Πως έγινε ο φόνος : Τα πρόβατα τα είχαν δυο τσελιγκάδες, o Σούρλας και o Λίλος και είχαν τσιομπαναραίοι δυο οικογένειες Κόκκαλης και Μπάρμπας. Ένα τσελιγκάτο, αλλά για να μη σμίγουν, χώριζαν τα γαλάρια τα πρόβατα σε δυο κοπάδια σε λάια και φλώρα. Έλεγαν λοιπόν ότι απόψε θα βγουν τα λάια μπροστά για ν’ αρμέξουν πρώτα. και τα άλλο το βράδυ θα βγουν τα φλώρα. Την ημέρα εκείνη ήταν ν’ αρμεχτούνε πρώτα τα φλώρα, αλλά άργησαν να ’ρθουν τα φλώρα και ήρθαν τα λάια πρώτα. Λεν οι τσελιγκάδες, αφού άργησαν βάλτε τα λάια μέσα. Βάζουν μέσα τα λάια και μόλις τα έβαλαν σε λίγο έφτασαν και τα φλώρα. Φτάνει ο Κόκκαλης απ’ το Κερμελή που ήταν τσιομπάνος στα φλώρα, αλλά ο Μπάρμπας βάραγε στρούγκα στα λάια. Αντιδρά ο Κόκκαλης και λέει : γιατί τα ’βαλες τα πρόβατα μπροστά ; έβγα έξω ! Εγώ ήμαν εκεί και βάραγα στρούγκα και τα θυμάμαι. Και βγαίνει το παιδάκι αυτό ο Μπάρμπας, (ήταν περίπου είκοσι δυο χρονών) και με το βρίσιμο που το ’κανε ο Κόκκαλης πετάχτηκε έξω και πιάστηκαν στα χέρια. Ο αδελφός του παιδιού ο μεγαλύτερος, παίρνει ένα παλούκι και τον βάρεσε εδώ κι έσπασε η σπλήνα. Τον πήραν μετά από κει, τον πήγαν στην Κοζάνη, έκατσε οκτώ μέρες και πέθανε. Η κακιά η ώρα τον έφαγε τον Κόκκαλη. Ήταν δεν ήταν πενήντα πέντε χρονών.

Το φθινόπωρο φύγαμε και από αυτό το γεγονός ύστερα δεν ξαναγυρίσαμε στο Βέρμιο και πήγαμε στον Ασπροπόταμο.

ΞΕΚΑΛΟΚΑΙΡΙΟ ΣΤΟΝ ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟ

Το 1931 το καλοκαίρι πήγαμε στον Ασπροπόταμο και εκεί καθήσαμε δώδεκα χρόνια. Βγαίναμε στο Αυγό απέναντι απ’ τη Δέση μέχρι το 1943, εκτός από ένα χρόνο που είμασταν στο Πευκόφυτο.

Το 1939 πέθανε ο πατέρας μου 48 χρονών και εγώ ήμαν 15 χρονών. Είχε σπλήνα και τον είπε ο γιατρός να κάτσει κοντά, αλλά αυτός δεν ήθελε να κάτσει στον κάμπο. Τον έπιασε και τον πήγε η μάνα μου στη Μεσοχώρα και σε δέκα μέρες πέθανε. Άμα ήταν κάτω θα γλύτωνε, σπλήνα ήταν δεν ήταν τίποτε άλλο. Δέκα έξι χρονών ανέλαβα τη διαχείριση εγώ, γιατί τον άλλο χρόνο πέθανε κι ο μπάρμπας μου. Δέκα άτομα, πέντε κορίτσια και πέντε παιδιά, αλλά ήξερα γιατί από επτά χρονών ήμαν στα πρόβατα. Και δεν έμαθα και γράμματα, το δημοτικό δεν το έβγαλα. Σχολείο πήγα στον έλατο. Τρία χρόνια από δυο μήνες στη Δέση στα καλύβια το καλοκαίρι, στον έλατο από κάτω. Σε δάσκαλο στο χωριό στο Σουφλάρι δεν πήγα, γιατί πήγαινα στα πρόβατα. Πλήρωνε ο μπάρμπας μου ένα πεντακοσάρικο πρόστιμο, για να μην πάω σχολείο και να είμαι στα στέρφα τα πρόβατα. Μια μέρα θυμάμαι είμασταν στο Σουφλάρι κι έρχεται ο μπάρμπας μου (εγώ έξι χρονών) και λέει στη μάνα μου : ετοίμασε το παιδί να το πάρω. Με παίρνει απ’ το Σουφλάρι, κατεβαίνουμε στο σταθμό στη Μελία και πάμε στη Λάρισα. Παίρνουμε ένα αυτοκίνητο για την Αγιά, κατεβαίνουμε στο Γερακάρι κι από εκεί το κόβουμε και πάμε στην Ποταμιά. Εκεί φύλαξα τα κατσίκια έξι χρονών.

ΜΕ ΤΟΝ ΖΕΡΒΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΗ ΒΕΛΟΥΧΙΩΤΗ

Στο Περτούλι γνώρισα και τον Άρη Βελουχιώτη, εκεί ήταν το στρατηγείο του.

Στις 22 Ιουλίου του 1943 έκαναν στο Περτούλι το σύμφωνο μη επιθέσεως. Όταν ξεκίνησε ο Ζέρβας απ’ τη Μεσοχώρα, ειδοποίησε στο μαντρί το δικό μας να φτιάξουμε γιαούρτι. Ο Ζέρβας ήταν κοκκινομάλης και κοντός και έρχονταν με το μπλάρι μπροστά κι εγω πάαινα κατά το μαντρί. Ήταν καμμιά σαρανταριά και αφού έφαγαν το γιαούρτι, έφυγαν για τα καλύβια και εκεί ένας συγγενής Ρίζος έσφαξε πέντε-έξι προβατίνες και τις έψησαν, έφαγαν και έφυγαν για το Περτούλι. Εκεί ήταν ο Ζέρβας, ο Βελουχιώτης, ο Τζίμας (Βλάχος απ’ τη Σαμαρίνα), ο Σαράφης και οι Εγγλέζοι με τον Woodhouse. Και τότε, όταν έγινε η συμφωνία, ο Άρης έδωσε στο Ζέρβα καμμιά δεκαριά άλογα δώρο.

Στις 8 Οκτωβρίου του 1943 χάλασε το σύμφωνο. Είχα τα πρόβατα απάνω, αλλά εγώ ήμαν κάτω στο Σουφλάρι. Ξεκίνησα να πάω να πάρω την οικογένεια και φτάνοντας στην Πόρτα (στην Πύλη) βλέπω μια κίνηση, να χαλάει ο κόσμος. Όταν έφτασα στο Περτούλι, βρήκα τον Θανάση τον Φιλοκώστα και είδα ότι φύλαγαν το στρατηγείο. Ο Βελουχιώτης δεν έμενε στο Περτούλι, έμενε στα λιβάδια, λίγο πιο πέρα από εκεί που γίνεται το αντάμωμα, που έχει μια βρυσούλα μεσ’ στα έλατα. Ο Σαράφης ήταν στο σπίτι του Χατζηγάκη.

Στις 13 Οκτωβρίου του 1943 το πρωί, πιάστηκαν μάχη, από δω μεριά ο ΕΛΑΣ κι από κει απέναντι απ’ τη Μεσοχώρα ο ΕΔΕΣ. Μόλις χάραξε, πήραμε τα πρόβατα να φύγουμε. Κάποια στιγμή ακούω άλογα και βλέπω τον Βελουχιώτη πάνω στ’ άλογο κι από πίσω έρχονταν όλοι.

- Τι ώρα πιάστηκαν παιδί μου ; μου λέει.

- Έχουν απ’ το πρωί, του λέω εγώ.

Δεν είπε τίποτα και πήρε τον κατήφορο κι έφυγε. Κι εγώ αρπάζω τα πρόβατα από κει και μη τον είδιταν.

●●●

- Το 1944 βγήκαμε στο Βέρμιο στο Τσανακτσί.

- Το 1945 ξαναπήγαμε στη Δέση, αλλά δεν μας δέχθηκε το χωριό και γυρίσαμε πίσω.

- Το 1946 πήγαμε στη Φλώρινα, στις Πρέσπες, πάνω απ’ τον Άγιο Γερμανό.

- Το 1947 πήγαμε πάλι στον Ασπροπόταμο, στην Πύρρα.

- Το 1948 τέλος, δεν βγήκε κανένας απάνω. Από κει κει πέρα δεν έφυγα από το χωριό. Από τότε τα πρόβατα χειμώνα καλοκαίρι τα είχαμε στον κάμπο.

Ο Κώστας Σούρλας με τη σύζυγο του Κούλα, το γένος Νασιάρα από την Πρινιά Αγιάς.

2012-01-20T22:13:00.003+02:00

Σαρακατσάνικα τραγούδια

του Κ΄ αιώνα

Του Αθανασίου Γαλατά

Οι Σαρακατσαναίοι μέχρι τον 2⁰Παγκόσμιο πόλεμο ζούσαν τη σκληρή ζωή του νομάδα, ελάχιστα επηρεασμένοι από τα τεχνολογικά επιτεύγματα και τις ανέσεις του πολιτισμού. Στην κλειστή κοινωνία που είχαν, το ραδιόφωνο και το γραμμόφωνο σπάνιζαν και δεν υπήρχε η τεχνητή παραγωγή του ήχου.

Το τραγούδι στις συντροφιές και στα γλέντια ήταν η μόνη ψυχαγωγία. Και ο πλέον κακόφωνος έπρεπε να ξέρει να τραγουδά. Τα δημοτικά τραγούδια περνούσαν προφορικά από στόμα σε στόμα. Η παράδοση των κλεφταρματωλών και ο αγώνας του 21 παρέμειναν ζωντανά στη μνήμη τους.

Γι’ αυτό και συνέχισαν την παραγωγή νέων δημοτικών τραγουδιών. Κάθε γεγονός που τάραζε τη καθημερινότητα, άλλοτε σημαντικό και ιστορικό και άλλοτε χαριτωμένη και ανώδυνη παρένθεση, ήταν άξιο λόγου να τραγουδηθεί.

Ο στίχος είναι σχεδόν πάντοτε δεκαπεντασύλλαβος ιαμβικός. Παραμένει ρωμαλέος και δεν καταφεύγει στο δάνειο της ομοιοκαταληξίας. Δεν φαίνεται να ασκούν καμία επίδραση τα ψευτοδημοτικά με το φτωχό περιεχόμενο και την επίμονη ομοιοκαταληξία που κυκλοφορούν στις «γραμμοφωνίσιες πλάκες».

Βέβαια και τα αρτιότερα απ΄ αυτά τα τραγούδια είναι κουρασμένα. Την κεντρική εικόνα και ιδέα την έχουμε συναντήσει στα παλιότερα. Όλα τα μοτίβο που είχαν διαμορφωθεί στον 18^ο και 19^ο αιώνα παραμένουν σταθερά. Δεν σημειώνεται καμία πρόοδος: Τα πουλιά που πετούν ψηλά και αγναντεύουν, τα τρία πουλάκια που διηγούνται ή μοιρολογούν, τα βουνά και οι βρύσες που συμπάσχουν είναι η εισαγωγή για τη πλοκή του τραγουδιού. Έχουν ωστόσο τη γοητεία και τη δροσιά τους. Πολλές φορές είναι και αξιοθαύμαστα με τη περιεκτικότητα τους και την δύναμη των εικόνων τους.

Εκείνος που ασχολήθηκε πρώτος με τα νεότερα αυτά τραγούδια είναι ο Ευάγγελος Τζάτζιος που τα κατέγραψε το 1920 από τους Σαρακατσαναίους του όρους Βίτσι. Θα αποφύγω το σχολιασμό αυτών των τραγουδιών και θα παρουσιάσω άλλα αθησαύριστα. Θα εξαιρέσω μόνο δύο: Το ένα από αυτά ο Τζάτζιος το παραθέτει λειψό και το αδικεί γιατί γράφει τον πρώτο στίχο:

«Να ‘μουν πουλί να πέταγα να πήγαινα να ψάλλω» (περιέργως παραθέτει στις υποσημειώσεις μια σωστότερη εκδοχή). Το να «ψάλλω» πιθανόν προστέθηκε από κάποιον επηρεασμένο από τα «σχολειά»που λειτουργούσαν τα καλοκαίρια στα τσελιγκάτα από δασκάλους που ήθελαν ένα πρόσθετο πόρο ή από τελειόφοιτους μαθητές. Γι’ αυτό και ο Αλέξης Πολίτης στην εργασία του για το κλέφτικο τραγούδι το θεωρεί δικαιολογημένα σαν ξεπεσμό του δημοτικού τραγουδιού.

Ολόκληρο το τραγούδι όπως καταγράφηκε από γερόντους του Κορδελιού έχει ως εξής:

«Να ‘μουν πουλί να πέταγα τ’ αψήλου τον αγέρα

ν’ αγνάντευα τα Γιάννινα την έρμη Σαλονίκη

να ήγλεπα τους Έλληνους στον πόλεμο πως πάνε

Μπροστά πααίν’ το βζωνικό, π’σο πίσω ν’οι φαντάροι

Στη μέσ’ πααίν’ ο μέραρχος με το σπαθί στο χέρι

Και τους φαντάρους διέταζε και το στρατό του λέει

πιδιά μου μη κιοτεύετε και μη πολυφοβάστε

Ναυριό θα πολεμήσουμε με τους Σκυλοβουλγάρους

θα πάρουμε τον Λαχανά Κιλκίτς και Δοїράνη

θα κλάψουν μάνες για πιδιά γυναίκες για τους άντρες

θα κλάψει και η βασίλισσα το Γιώργη Βασιλέα.»

Μέσα σε δέκα στίχους ο Σαρακατσάνος του εικοστού πλέον αιώνα πάντα απλός και ολιγογράμματος, μπόρεσε και έδωσε όλη την εικόνα του Ελληνοτουρκικού και Ελληνοβουλγαρικού πολέμου του ‘12 και ’13.

Η εικόνα που ξεκίνησε είναι γνωστή:

«Να ‘μουν πουλί να πέταγα τ’ αψήλου τον αγέρα

ν’ αγνάντευα τη Ρούμελη το έρμο Μισολόγγι»

Είναι το παλαιότερο τραγούδι απ΄’ όπου άντλησε την εισαγωγή. Στα κλέφτικα τραγούδια ο καπετάνιος «διατάζει» τους στρατιώτες του. Και πρέπει πάντα να παραμένει στη μάχη έχοντας γυμνό το σπαθί του. Αγνοείται ο επιτελικός που σχεδιάζει τις επιχειρήσεις στο χάρτη και δεν είναι μέσα στην αντάρα της μάχης.

Το άλλο τραγούδι της συλλογής του Τζάτζιου που θα αναφέρω αφορά τον καπετάν Γαρέφη. Ο ηρωικός θάνατος του στα Σαρακατσαναίικα κονάκια του Γιαννακούλα και του Καραφυλλιά χαράχθηκε στη μνήμη των Σαρακατσαναίων. Από τον Αθανάσιο Δημητρίου γράφτηκε σχεδόν αμέσως ένα ποίημα 48 στίχων, δεκαπεντασύλλαβο ιαμβικό και με εκνευριστική ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία:

«Βαριά στενάζουν τα βουνά, ο ήλιος σκοτεινιάζει

Το δόλιο το Μορίχοβο και πάλι ανταριάζει

Λαμποκοπούν χρυσά σπαθιά, πέφτουν τουφέκια ανάρια

Κάνει ο Γαρέφης πόλεμο με εξήντα παλληκάρια…»

Και συνεχίζει απτόητος παρακάτω:

«Χρυσώνει ο ήλιος της αυγής το πράσινο λημέρι

μοιρολογάει στα κλαριά το πρωινό αγέρι

Σκορπάνε γύρω ευωδιές λουλούδια μυρωμένα

Τα παλληκάρια αμίλητα στέκουνε δακρυσμένα…» κ.λ.π.

Ο Τζάτζιος το καταγράφει σα γνήσιο δημοτικό(!). Φυσικά στη συλλογή του είναι περικομμένο και μόνο στους τελευταίους στίχους έχει αλλαγές. Δεν έχει ξεφύγει όμως από το βερμπαλισμό και την ομοιοκαταληξία.

Από γερόντους του Κορδελιού κατέγραψα το εξής:

«Βαρεία αναστενάζουν τα βουνά κι ο ήλιος σκοτιδιάζει

Το δόλιο το Μορίχοβο στέκετ’ ανταριασμένο

Λαμποκοπούν λαμπρά σπαθιά πέφτουν βαριά ντουφέκια

Κώστα Γαρέφης πολεμά μ’ εξήντα παλληκάρια

Που είσαι βρε Λούκα Βούλγαρε κι εσύ Τάσο Βοїβόδα

Τι έχω δύο χρον ’ Βούλγαρ ’ οπ’ σας ζητώ.»

Μόλις το τραγούδι πέρασε από το χωνευτήρι της παράδοσης και δουλεύθηκε με το χρόνο, κάθε ψεύτικο και περιττό στολίδι έφυγε. Κάτι παρόμοιο αναφέρει και ο Νικόλαος Πολίτης: Το προαναφερόμενο δημοτικό τραγούδι για το Μεσολόγγι προέκυψε από ένα ποίημα που συνέθεσε ο Μεσολογγίτης Στασινός Μικρούλης. Ήταν προς τιμή του αδελφού του που σκοτώθηκε στη πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου. Ούτε λίγο ούτε πολύ ξεπερνούσε τους εκατό στίχους.

Στον Μακεδονικό αγώνα οι Σαρακατσάνοι αποτελούσαν το σώμα μεταφορών και εφοδίων των ελληνικών σωμάτων. Στις αναμνήσεις του Μαζαράκη Αινιάνος αλλά και άλλων πολλών Μακεδονομάχων φαίνεται πόσο ασφαλής αισθανόταν στα Σαρακατσαναίικα κονάκια οι αποσταμένοι αγωνιστές.

Δεν μπορούσαν να μην τραγουδήσουν και την ηρωικότερη μορφή του αγώνα Παύλο Μελά:

«Τρία πουλάκια κάθονταν σε μια ψηλή ραχούλα

τόνα τηράει τη Λειβαδιά, τ’ άλλο την Καταθήκη

Το τρίτο το μικρότερο μοιρολογάει και λέει:

Τι χάλευες Παύλο Μελά εδώ στη Μακεδονία

Ήρθα να δω τους φίλους μου και τους παλιούς μπρατίμους

Οι φίλοι μ’ γίνανε οχτροί μπρατίμοι μου ήταν ξένοι.»

Τα τρία πουλάκια που μοιρολογούν και η προδοσία των φίλων είναι γνώρισμα πολλών κλέφτικων τραγουδιών. Δεν μπόρεσα να εξακριβώσω την τοποθεσία Καταθήκη.

Ένα άλλο τραγούδι αναφέρεται σε ένα πιο σύγχρονο όπλο, το πυροβολικό.

«Για ιδές το πυροβολικό πως πάει αράδα-αράδα

Μπροστά πααίν’ ο Λοχαγός και πίσω ο πιλοχίας

Διατάζ’ ο πυροβολητής για στήστε τα κανόνια

γιατί οι οχτροί μας πλάκωσαν θέλουν να μας χαλάσουν.»

Οι Σαρακατσάνοι στα τσελιγκάτα ήταν με το τουφέκι στο χέρι. Η ληστεία ανθούσε και η αυτοάμυνα ήταν αναγκαία στις ερημιές που κατοικούσαν. Αγνοούσαν όμως τον τακτικό πολεμικό στρατό. Δεν μπορούσαν να διανοηθούν ότι ο πυροβολητής είναι ένας απλός φαντάρος. Σίγουρα για να προκαλεί την εκπυρσοκρότηση είναι ο σπουδαιότερος και διατάζει ακόμα και λοχαγούς.

Και από τους πολέμους και ανακατατάξεις στα Βαλκάνια περνάμε στη καθημερινή ζωή.

Όποιος μελετήσει τους Σαρακατσάνους, ένα από τα πρώτα που θα επισημάνει γι΄ αυτούς είναι η αυστηρή ενδογαμία τους. Δεν δεχόταν ποτέ την επιμειξία τους με άλλα ελληνικά φύλα, πολύ δε περισσότερο με αλλοεθνείς. Είναι εντυπωσιακό άλλωστε το στοιχείο που αναφέρει ο Δημήτρης Γαρούφας για την τελευταία απογράφη των Σαρακατσάνων της Βουλγαρίας(1990): Σαράντα πέντε χρόνια μετά την αστικοποίηση τους η επιμειξία τους φθάνει μόλις το 15% του συνόλου.

Όμως για να είναι κάτι κανόνας πρέπει να έχει και την εξαίρεση του.

Γύρω στα 1910 ένας κεχαγιάς Χρήστος Τυχάλας, γνωστός με το προσωνύμιο Σίβελλος, ξεχείμιαζε στη περιοχή του Κράλιεβου της Σερβίας, Η κόρη του τσελιγκοπούλα Πανάιω τόλμησε το αδιανόητο: «κλέφτηκε» με ένα Σέρβο χωρικό. Μετά από λίγους μήνες, όταν θέλησε να επιστρέψει στο πατρικό κονάκι, ο δρόμος ήταν κλειστός. Ο άγραφος νόμος ήταν αυστηρός και δε γύριζε κανείς να την κοιτάξει. Ο πατέρας την είχε θρηνήσει και κλάψει σαν πεθαμένη. Μόνο η νύφη της μίλησε και εκείνη για να την αποπέμψει με πολύ σκληρά λόγια. Έτσι η Πανάιω επέστρεψε πίσω και έκτοτε κανείς δεν ενδιαφέρθηκε γι’ αυτήν και ούτε την ξανάδαν ποτέ.

«Διαβάτη από το Κράλιεβο και από τη Σαμοήλα

μην είδατε τον Σίβελλο τον δόλιο Γκαζντορήστο

πως κλαίει πως μοιρολογάει, πως χύνει μαύρο δάκρυ.

Η Παναїούλα τ’ έφυγε και γένηκε Βουλγάρα

Έξη μήνες στην παντρειά και νάτην πίσω ήρθε

Η νύφη δεν την ήθελε…»

Μία ομάδα Σαρακατσαναίων είχε καταφύγει περίπου το 1870 το αργότερο στην ελεύθερη τότε Σερβία, αφήνοντας τους τουρκοκρατημένους Κισλάδες της Κασσάνδρας. Μεταξύ αυτών ήταν Κωτσαίοι, Γαλαταίοι, Ζεκαίοι, μερικοί Τυχαλαίοι και άλλοι.

Το βουνό που ξεκαλοκαιριάζαν λεγόταν στα Σέρβικα Σούβα Πλάνινα δηλαδή ξερό βουνό. Οι Σαρακατσάνοι το εξελλήνισαν και το ονόμασαν Ξεροβούνι. Το ίδιο κάνανε και σ’ άλλα τοπωνύμια, το Λέσκοβατς για παράδειγμα το έλεγαν Λιασκόβι.

Ο Άι Δημήτρης είναι το χρονικό όριο ότι πρέπει ν’ αφήσουν το βουνά και να κατέβουν να ξεχειμάσουν. Μερικές φορές όμως τύχαινε λίγο ν’ αργήσουν, λίγο να πρωιμίσει ο χειμώνας και η κακοκαιρία τους έπιανε στο δρόμο.

Δεν έχω εξακριβώσει την ακριβή χρονολογία αλλά μεταξύ των ετών 1900 και 1905 το χιόνι στο Ξεροβούνι έπεσε νωρίς και πυκνό στις παρυφές του. Ήταν αρχές Νοέμβρη. O Κώτσος ο Γιώργος άνδρας ώριμος τότε συνοδευόμενος από τον νεαρό ανιψιό του Βαγγέλη κατέβαζαν ένα κοπάδι και έπεσαν πάνω σε χιονοθύελλα. Ο δυνατός αέρας παρέσυρε πρόβατα και τσομπαναραίους έξω από το μονοπάτι. Τους έριξε μέσα σε μια λάκκα. Το χιόνι άρχισε να καλύπτει τα πάντα.

Ο Κουτσογιώργος μπόρεσε και έφθασε στο διπλανό χωριό και γύρισε συνοδευόμενος από χωρικούς για να βρει το κοπάδι του και τον ανιψιό.

Καθώς προχωρούσαν με χιονοπάππουτσα έπεσαν σε κενό και βρέθηκαν ανάμεσα στα πρόβατα. Με τα χνώτα τους είχαν σχηματίσει μια υπόγεια σπηλιά όπου η θερμοκρασία ήταν καλή. Ο Βαγγέλης ο Κώτσος όμως ήταν ήδη ξυλιασμένος και αναίσθητος από το κρύο που είχε αρπάξει.

Οι φιλόξενοι χωρικοί τον πήραν και με τα γιατροσόφια τους συνήλθε ευτυχώς χωρίς επακόλουθα. Τον έβαζαν σε κρύο νερό και ζεστό εναλλάξ και τον τύλιξαν σε τομάρια ζώων.

Η περιπέτεια ήταν μεγάλη αλλά οι σκληροτράχηλοι νομάδες πρόγονοι μας φαίνεται ότι αυτά τα θεωρούσαν κάτι απλό και φυσικό.

Έτσι μια που η περιπέτεια είχε αίσιο τέλος δεν δίστασαν να την τραγουδήσουν δίνοντας μάλιστα και σκωπτικό χαρακτήρα:

«Το κρίμα να΄χεις βρε λαλά και συ βρε Κουτσογιώργο

Που πάησες και με σκλάβωσες στο μαύρο ΄ξηροβούνι

Ούλο τριύρω μάρμαρο στη μέση μονοπάτι

Μαύλα Βαγγέλη μ’ συ μπροστά να ρούξουν τα μαγκούφια

Μαυλάω χουιάζω, βρε λαλά, δεν έρχονται τα έρμα»

Το 1948 το καθεστώς του Τίτο στην Ομόσπονδη Δημοκρατία των Σκοπίων και μόνο σ’ αυτή, εφάρμοσε το καθεστώς των Κολχόζ.

Σε μια πρώτη φάση δήμευσε τα πρόβατα όλων όσων περνούσαν τα τετρακόσια. Οι Σαρακατσάνοι είχαν πατριαρχικές φαμίλιες και τα κοπάδια δηλώνονταν στο όνομα του πατέρα. Ή και πολλές φορές στο όνομα του κεχαγιά. Δεν υπήρχε κοπάδι κάτω από τετρακόσια πρόβατα και κατασχέθηκαν σχεδόν όλα. Αλλά και λίγοι που απέμειναν τα χάσαν και αυτοί μετά από ένα χρόνο. Το μέτρο ίσχυσε ανεξαρτήτως αριθμού προβάτων. Περίπου τριάντα εννιά χιλιάδες πρόβατα κατασχέθηκαν και επτακόσια άλογα.

Για τους Σαρακατσάνους η ζωή χωρίς τα πρόβατα τους ήταν αφόρητη. Για πρώτη φορά έπρεπε να ασκήσουν άλλο επάγγελμα εκτός του κτηνοτρόφου ή να είναι αναγκασμένοι να δουλεύουν με ωράριο σαν ξένοι φύλακες κοπαδιών.

Οι αδελφοί Γιάννος και Μήτρος Μαριούλας μοιρολόγησαν αυτή την αρπαγή των προβάτων. Παρ’ όλο που αυτό το τραγούδι γράφτηκε πρόσφατα είναι άρτιο και δουλεμένο. Ο καημός και το ντέρτι γι’ αυτή την εύσχημη ληστεία ήταν ο καταλύτης, για να ωριμάσει πρώιμα. Είναι τραγούδι της τάβλας.

«Εσείς βουνά ψηλά βουνά της Μπάρας και τ’ Αλτσιάκι

φέτος μη λουλουδίσετε χορτάρι μη φυτρώστε

κι εσείς βρύσες κρυόβρυσες ούλες να ξηραθείται

για το κακό που γένηκε με τους Σαρακατσάνους.

Τα πρόβατα τα πήρανε, τα όμορφα μπινέκια

Ρημάξανε τα μαντριά και τα σκυλιά ουρλιάζουν

Κι αυτούς τους ξενιτέψανε στη έρημη τη Κότσιαν’.»

Το τραγούδι αναφέρεται και στον εκτοπισμό που έγινε σε μερικές οικογένειες Σαρακατσάνων στα βόρεια του σημερινού κρατιδίου για να είναι μακριά από τα σύνορα.

Οι Σαρακατσάνοι της Βουλγαρίας έζησαν ανάλογες και χειρότερες καταστάσεις. Όταν έγινε η δήμευση των κοπαδιών και η απορρόφηση τους από το Κολχόζ μπάρμπα Γιώργος Μπατάκος από το Σλίβεν της Βουλγαρίας έγραψε μερικά τραγούδια που ξεχωρίζουν για τη δύναμη του στίχου τους και τις εικόνες τους:

«Σα το κακό που πάθανε οι Βουλγαρ’νοι οι βλάχοι

Τους παίρνουνε τα πρόβατα πρατίνες με τα αρνιά τους

Παίρνουν και στερφοκόπαδα μ’ ούλα τους τα κουδούνια

Κι απ’ τα Βλάχ’κα κλάματα τα γ’ναικία μοιργιολόγια

Ούλα τα πρότα βέλαζαν και τα σκυλιά ουρλιώνταν

Και μία βλαχούλα έμορφη πικρές κατάρες λέει:

Ώρα καλή πρατάκια μου να φάτε τα κολχόζια

Φαρμάκ’ να γεν’ το γάλα σας, φαρμάκ’, και το κριάσι

και τα μαλλιά σας τα χρυσά οχιά με δύο κεφάλια.»

Ο χαρακτηρισμός βλάχοι επέχει βέβαια τη θέση του προβατοτρόφου.

Και άλλο ένα:

«Διαβαίνω από τον Κόζακα και απ΄ το Καρακιτούκι

Να ιδώ τα βλάχικα μπατζά, να ιδώ τις βλαχοπούλες

Γλέπω τα όμορφα βουνά που τα ΄ ναι ρημαγμένα

Νουδέ αργιλέδες άλογα νουδέ κουπές στα πλάια

Νουδέ βελάζουν πρόβατα νουδέ βροντάν κουδούνια

Και τα καλύβια έρημα, στρούγγες χορταριασμένες

Με πήραν τα παράπονα λέω και μοιρολόγια

Κυργιέ μου τι να γένηκαν οι Σαρακατσαναίοι

Αυτά τα λάια πρόβατα τα πήραν τα κολχόζια.»

Το πείραμα των Κολχόζ στην Ομόσπονδη Δημοκρατία των Σκοπίων άντεξε ως τις αρχές του 1950. Μετά δημιουργήθηκαν πάλι κοπάδια.

Το 1955 μερικές οικογένειες που είχαν αποκλεισθεί στη περιοχή των Σκοπίων διενεργούσαν λαθρεμπόριο προβάτων με Σαρακατσάνους του Ελλαδικού χώρου στη περιοχή της Γευγελής. Έγιναν όμως αντιληπτοί και συνελλήφθησαν περισσότερα από είκοσι άτομα. Τέσσερις με επικεφαλή τον περίφημο κεχαγιά Φαρμάκη Γιάννη γνωστό ως Φαρμακογιάννη μπόρεσαν και διέφυγαν στην Ελλάδα.

Τα γεγονότα αυτά συγκίνησαν τον Νικόλαο Τζελέπη που έγραψε ένα τραγούδι για τα γεγονότα. Δεν μπορούσε όμως να το μελοποιήσει, να βρει τον ήχο του όπως έλεγαν. Αυτό το έκανε ο Κωνσταντίνος Κώτσος.

«Κλαίνε της Μπάρας τα μπατζιά ν’ ούλους τους κιχαγιάδες

Κλαίνε τον Γιάννη κεχαΪά, τον Γιάννη το Φαρμάκη.

Κι ο Γιάννος που ήταν έξυπνος κι αρχοντομαθημένος

Παίρνει τα τρία τα παιδιά τα τρία παλληκάρια.

Παίρνει τον Νίκο ανιψιό τον ξάδελφο Βαγγέλη

Παίρνει και τον συμπέθερο τον Μπάρκα τον Δημήτρη

Τη νύχτα μέρα έκανε τα σύνορα πατάει

Στη Σαλονίκ’ ξημέρωσε στο προξενείο πήγε

Με τα χαρτιά στα χέρια.

Καλή μερά σου πρόξενα, καλώς τον κυρ Φαρμάκη.

Φαρμάκη μ’ πόθεν έρχεσαι που πέρασες τη νύχτα.

Τη νύχτα πέρασα γραμμή στα σύνορα περνάω

στη Σαλονίκ’ πάτησα.»

Το αξιοσημείωτο είναι ότι στο τραγούδι η ανώτερη αρχή που δέχεται τους φυγάδες στην Θεσσαλονίκη είναι το προξενείο! Στα Σκόπια η ανώτερη Ελληνική αρχή είναι και πάλι το προξενείο. Το θεώρησαν εύλογο λοιπόν ότι και επί Ελληνικού εδάφους η ανώτερη Ελληνική αρχή με την οποία είχαν επαφή είναι και πάλι προξενείο! Είναι ενδεικτική αυτή η αντίληψη ότι οι Σαρακατσαναίοι δεν ενδιαφέρονταν για τις κοινωνικές δομές και την κρατική μηχανή. Προσπαθούσαν να ζήσουν όσο το δυνατόν αυτόνομα και χωρίς εξάρτηση.

Είναι νομίζω περιττό να αναφέρω ότι αυτό το τραγούδι είναι άκομψο και άτεχνο. Ο λόγος είναι απλός: Οι Σαρακατσάνοι εγκατέλειψαν και την ημινομαδική ζωή που είχαν όταν το έγραψαν, αστικοποιήθηκαν πλήρως και έπαψαν πλέον να δημιουργούν δημοτικά τραγούδια.

O καθηγητής Αδαμαντίου λέει ο Νικόλαος Πολίτης άκουσε κάποτε στην Τήνο δημοτικά τραγούδια άτεχνα και το παρατήρησε. Δεν πειράζει, του είπαν, θα τα διορθώσουν τα κορίτσια την άλλη χρονιά. Γι’ αυτό το τραγούδι όμως δεν υπάρχει άλλη χρονιά.

Για τον γράφοντα απ΄ όλα τα νεότερα δημοτικά τραγούδια, αυτό ασκεί την μεγαλύτερη έλξη.

Είναι σαν κάτι μισοτελειωμένα σπίτια που χρόνια τα βλέπει κανείς στάσιμα και χορταριασμένα. Και είναι της μοίρας του να μην τελειοποιηθεί ποτέ. Γιατί όποιος καταπιαστεί τώρα να το φτιάξει, θα το κάνει ψεύτικο και κάλπικο. Θα στέκεται έτσι, ημιτελές και άχαρο στο διηνεκές. Για να δείχνει και το σταμάτημα ενός τρόπου ζωής που κράτησε τόσα χρόνια.

Θα μας θυμίζει πως τα γρέκια χορταριάσαν, τα κοπάδια μας πουλήθηκαν, τα βουνά μας αγριέψαν και μεις, στους γεροντότερους φαίνεται σαν ψέμα, βρεθήκαμε κάπου μόνοι εγκατεστημένοι.

2012-01-06T15:11:00.006+02:00

Η Παιδεία των Σαρακατσαναίων

Ομιλία του κ. Θεόδωρου Γιαννακού (Εκπαιδευτικός)

στην εκδήλωση του Συλλόγου Σαρακατσαναίων Δράμας
Δράμα - 5 Ιανουαρίου 2012.

Η λέξη παιδεία παράγεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα παιδεύω που σημαίνει διδάσκω, εκπαιδεύω. Με τον όρο παιδεία εννοούμε την παιδαγωγική ενέργεια που καταβάλλει η οικογένεια και η πολιτεία για την ανατροφή, την εκπαίδευση και τη μόρφωση του παιδιού. Σύμφωνα με την κοινωνιολογική προσέγγιση του όρου «παιδεία» ορίζουμε τη μετάφραση των πολιτιστικών στοιχείων, ώστε να διασφαλίζεται η συνέχεια και η διάρκεια του συστήματος στο πολιτιστικό επίπεδο που έχει επιτύχει η προηγούμενη γενιά.Η παιδεία, λοιπόν, είναι, μια λέξη με μεγάλο εύρος και περιλαμβάνει ένα σύνολο αρχών και αξιών που μεταδίδονται στον άνθρωπο από γενιά σε γενιά. Για αρχές και αξίες του δικού μας σιναφιού θα επιχειρήσουμε σήμερα να μιλήσουμε περισσότερο και λιγότερο για εκπαίδευση.

Τον Σαρακατσιάνο τον ενδιέφεραν τα μεγάλα κοπάδια και τα καλά βοσκοτόπια. Τα γράμματα λίγο τον ένοιαζαν. Ήθελε τα παιδιά του, τα αγόρια δηλαδή, να μάθουν λίγα γράμματα για να μην τα γελάνε οι εμπόροι και οι τσελιγκάδες. Για τα κορίτσια ούτε λόγος βέβαια. Για το λόγο αυτό το καλοκαίρι, κυρίως, και για τρεις τέσσερεις μήνες μίσθωναν ιδιωτικό δάσκαλο. Έτσι σε κάθε στάνη λειτουργούσε και ένα δασκαλοκάλυβο. Εκεί τα μικρά Σαρακατσιανόπουλα μάθαιναν, κατά κύριο λόγο, ανάγνωση, γραφή και αριθμητική. Αν ήταν κάποιος μερακλής δάσκαλος έκανε και κάποια άλλα μαθήματα. Το δασκαλοκάλυβο στόχευε περισσότερο σε μια συγκεκριμένη μάθηση, αυτή που εξυπηρετούσε τις ανάγκες του τσελιγκάτου.

Εκτός απ’το δασκαλοκάλυβο εκπαίδευση παρείχαν και οι μεγαλύτεροι προς τους μικρότερους εφαρμόζοντας την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Κοντά στα πρόβατα και πάνω στη φτσέλα μάθαιναν τα μικρά Σαρ. γραφή και αριθμητική.

Ο Σαρακατσιάνος άρχισε να ενδιαφέρεται κάπως για τα γράμματα όταν κατάλαβε ότι χρειαζόταν δικούς του ανθρώπους μορφωμένους να τον στηρίζουν στις δικαστικές του διαμάχες με τους άλλους αγροτικούς πληθυσμούς. Έτσι κάποια Σαρακατσιανόπουλα άρχιζαν δειλά δειλά να σπουδάζουν.

Στη σαρακατσιάνικη κλειστή κοινωνία το δασκαλοκάλυβο δεν μπορούσε να εκπληρώσει τον πολύπλευρο ρόλο που έχει το σχολείο. Έτσι τη μόρφωση και τη διαπαιδαγώγηση των μικρών Σαρακατσιανόπουλων είχε αναλάβει η σαρακατσιάνικη οικογένεια με τη στενή και την ευρεία της έννοια· στενή με την έννοια της κάθε φαμελιάς, του κάθε καλυβιού, και με την ευρεία έννοια της στάνης και ακόμα παραπέρα του σιναφιού ολόκληρου. Με τον τρόπο αυτό ένα ολόκληρο σύστημα αξιών και αρχών μεταβιβαζόταν αβίαστα από γενιά σε γενιά.

Η οικογένεια αποτελούσε το βασικό συντελεστή αυτής της κλειστής κοινωνικής ομάδας. Το Σαρ. αρχίζει από τη γέννα του, ακόμα, τη σκληρή ζωή των βουνών και των λαγκαδιών. Ο τρόπος και οι συνθήκες γέννησης ήταν σκληρός αφού η Σαρ. γεννούσε στο μαντρί, στη στρούγκα, στη στράτα. Οι μεγαλύτερες γυναίκες υποβοηθούν στη γέννα, ενώ οι κίνδυνοι για την υγεία του μωρού και της λεχώνας είναι μεγάλοι. Στη φροντίδα των μικρών παιδιών σημαντικό ρόλο παίζει η μητέρα και η γιαγιά που ενδιαφέρονται για την ηθικοπλαστική ανάπτυξη σύμφωνα με τα δικά τους πρότυπα και με τις συνθήκες διαβίωσης. Η παιδαγωγική στάση των μεγαλύτερων απέναντι στα μικρά παιδιά είναι υποδειγματική. Σπάνια χειροδικούν με σκοπό το συνετισμό, αλλά χρησιμοποιούν το καλόπιασμα και την πειθώ. Το γεγονός ότι αποκτούν πολλά παιδιά δείχνει και την αγάπη τους γι’ αυτά. Μέσα στο κονάκι το παιδί παίρνει την όλη πνευματική και θρησκευτική παιδαγωγία του και διαμορφώνει το χαρακτήρα του σύμφωνα με τις απαιτήσεις των γονιών και του κλειστού κοινωνικού περιβάλλοντος. Παρά την έλλειψη των παιδαγωγικών γνώσεων των μεγαλυτέρων, παρά την έλλειψη πολιτιστικού περιβάλλοντος και άλλων μέσων, ο νέος διαμορφώνει την δική του προσωπικότητα, τον δικό του χαρακτήρα και τη δική του ψυχοσύνθεση.

Η σαρακατσιάνικη συζυγική οικογένεια θεμελιώνεται πάντα με το γάμο. Η παράνομη συμβίωση ή άλλες μορφές σχέσεων είναι απαράδεκτες. Ο γάμος επιτρέπεται μόνο μεταξύ Σαρακατσιάνων. Σπάνια Σαρακατσιάνα παντρεύονταν χωριάτη, και αυτό συνέβαινε σε έκτακτες περιπτώσεις. Οι Σαρ. πίστευαν ότι κινδυνεύουν να λωβιάσουν το αίμα τους αν παντρευτούν άλλο μιλέτι.

Ο γάμος από έρωτα αποκλείεται. Η σαρακατσιάνικη κλειστή κοινωνία μ’ όλες τις κοινωνικές της προεκτάσεις στάθηκε αμείλικτη τιμωρός πάνω σ’ αυτό το ωραίο και όμορφο συναίσθημα που λέγεται αγάπη. Η αγάπη για τα μέλη της σαρ. κοινωνίας πρέπει να πνίγεται στα κατάβαθα της ψυχής τους και να μη βγαίνει στην επιφάνεια. Ήταν ντροπή και νόμος απαγόρευσης η αγάπη, ήταν ένα αλλοτριωμένο συναίσθημα για το νέο και ειδικά για την κοπέλα. Ο βουνίσιος αέρας όμως και τα νιάτα σιγοντάριζαν στην ψυχική διάθεση και στο φούντωμα πάντα της αγνής σαρακατσιάνικης αγάπης. Στο σημείο αυτό το νεανικό συναίσθημα ή κατέληγε στο γάμο ή, αν οι γονείς δεν έδιναν τη συγκατάθεσή τους, έσβηνε μέσα στις ψυχές των νέων. Στη μη συγκατάθεση των γονιών μπορούσε να συμβεί το ευχάριστο για τους νέους και δυσάρεστο για τους γονείς η απαγωγή, το κλέψιμο. Στην περίπτωση αυτή η λύπη των γονιών ήταν μεγάλη και μπορούσαν να κόψουν ακόμη και τους συγγενικούς δεσμούς με την κόρη τους.

Η ελεύθερη αγάπη ήταν απαγορευμένη και σ’ αυτό συντελούσε το γεγονός ότι οι ίδιοι οι γονείς πάντρευαν τα παιδιά τους. Ο πατέρας θα αποφασίσει για τα παιδιά του ποιους θα παντρευτούνε. Τα προσωπικά αισθήματα δεν λαμβάνονται υπόψη. Ο γάμος συνάπτεται σύμφωνα με αυτό που θεωρείται ότι αποτελεί το συμφέρον της οικογένειας. Δημιουργείται έτσι με το γάμο ένα ευρύτατο μέτωπο συνεργασιών και άμυνας μεταξύ δυο σαρακατσάνικων ομάδων. Πρώτα έπρεπε να παντρευτούν τα κορίτσια και έπειτα τα αγόρια· και τα κορίτσια πάντα με τη σειρά από το μεγαλύτερο προς το μικρότερο. Πολλά αγόρια έμεναν ανύπαντρα μέχρι μεγάλη ηλικία, καθώς περίμεναν να παντρευτούν οι αδερφές τους. Το να παραμείνει κάποιος εργένης το είχαν ντροπή. Το διαζύγιο ήταν λέξη άγνωστη στο σαρακατσιάνικο λεξιλόγιο. Η κοπέλα με το πού παντρεύεται ενσωματώνεται στο σόι του συζύγου της. Ο φείλει υπακοή και σεβασμό στον σύζυγό της και σεβασμό στο σόι του άντρα της. « Να τιμάς την πεθερά σου κι όλη την αντρογενιά σου», μας λέει ένα σαρακατσιάνικο γαμήλιο τραγούδι. Η νύφη είναι που φτιάχνει τον καφέ στα πεθερικά, σηκώνεται τη νύχτα και ρίχνει ξύλα στη φωτιά για να μη κρυώσουν, στα κρυώματα τους τρίβει και βάζει μαλλιά και τους ζεσταίνει. Αποκαλεί τον πεθερό πατέρα, την πεθερά μάνα, τα κουνιάδια αφέντη και αφεντάκο και τις κουνιάδες κυρά και κυρούλα. Η προσωπικότητα της παντρεμένης γυναίκας είναι τόσο απορροφημένη από αυτή του συζύγου της ώστε αποκαλείται Γιώργαινα, Κώσταινα, Βασίλαινα, κ.λπ.

Η σαρακατσιάνικη οικογένεια είναι πατριαρχική. Όλα τα παιδιά οφείλουν προς τον πατέρα απόλυτη υπακοή και σεβασμό. Η αντρική υπεροχή μέσα στην οικογένεια είναι ορατή. Οι αδελφές κατέχουν μια θέση κατώτερη σε σχέση με τους αδελφούς τους, οι οποίοι ακόμη και αν είναι μικρότεροι ασκούν ένα είδος πατρικής εξουσίας πάνω σε αυτές. Στην ομάδα των κοριτσιών και των αγοριών υπάρχει μια ιεραρχία: οι μεγαλύτεροι επιβάλλονται στους μικρότερους, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι να υπακούουν τους μεγαλύτερους.

Η συντροφικότητα ήταν ένα βασικό στοιχείο της σαρ. πατριαρχικής οικογένειας. Η πατριαρχική μορφή της σαρ. οικογένειας φαίνεται ολοκάθαρα από το ότι ο παππούς και η γιαγιά που έμεναν μαζί με τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους είχαν την αίσθηση της επίβλεψης, της επικυριαρχίας και του κουμανταρίσματος. ΟΙ σχέσεις των δύο φύλων αν και έδειχναν αυστηρές, είχαν χαλαρότητα και σε στιγμές χαράς και πόνου εκδηλώνονταν με τρυφερότητα και στοργή. Ο παππούς και η γιαγιά που απέκτησαν μια πείρα από τη συντροφικότητα έδιναν τις καλύτερες οδηγίες στους γιους τους και τις κόρες τους, αλλά και στις εγγόνες τους για τη συμπεριφορά τους κατά την έγγαμη συμβίωση. Η επικράτηση της αγάπης ήταν το όπλο κατά του μίσους και της διάσπασης. Τούτο φαίνεται από το γεγονός ότι τα αδέρφια δε χώριζαν ποτέ. Κάποιες φορές εξ αιτίας των δύσκολων συνθηκών διαβίωσης αυτή η συντροφικότητα έσπαγε. Έτσι έβγαινε από το κονάκι πρώτα ο μεγάλος γιος. Οι γερόντοι έμεναν με τον μικρότερο γιο. Η συντροφικότητα ήταν ένα στοιχείο ενότητας της οικογένειας και γενικότερα της στάνης.

Οι άντρες ασχολούνται με το βόσκημα των κοπαδιών, την ξυλογλυπτική και τις συναλλαγές με τον έξω κόσμο. Οι γυναίκες ασχολούνται με την επεξεργασία του μαλλιού, το φτιάξιμο των ρούχων, τις οικιακές κατασκευές, την παρασκευή της τροφής, την ανατροφή των παιδιών. Αυτή η κατανομή εργασίας αποτελεί το γενικό κανόνα, που έχει φυσικά τις εξαιρέσεις του.

Είπαμε πρωτύτερα ότι η γυναίκα όφειλε υπακοή και σεβασμό στον άντρα της. Είναι σφάλμα όμως να νομιστεί ότι η γυναίκα ζούσε υπό τον άντρα. Ζούσε στο πλευρό του και ήταν αφέντρα του σπιτιού της. Η Σαρακατσιάνα μάνα ήταν μια αφανής ηρωίδα της καθημερινής ζωής για να τα βγάλει πέρα. Συνθλίβονταν ανάμεσα στο καθήκον και τη σκληρή δουλειά και γέραζε παράκαιρα. Έπρεπε να υπηρετεί την οικογένεια με θρησκευτική ευλάβεια και προσήλωση.

Εκτός από τη σαρακατσιάνα μάνα, μέσα στην οικογένεια σημαντικό ρόλο έπαιζε και η Σαρακατσιάνα γιαγιά. Αυτή έπαιρνε τη θέση της μάνας, όταν η μάνα όλο τον χειμώνα πάλευε με τον γέννο. Αυτή οδηγούσε τα μικρά εγγόνια της στη στράτα στο σια μπροστά. Αυτή τα γιάτρευε με τα βοτάνια της. Αυτή σαν κλώσσα μάζευε τις κρύες μέρες του χειμώνα γύρω από τη βάτρα τα εγγόνια της και τους έδινε καλούδια ή τους έλεγε παραμύθια · παραμύθια που μιλούσαν για τους παλιούς Έλληνες, τον Οδυσσέα, τους Αργοναύτες, τον Ιάσονα, τον Φροίξο και την Έλλη.

Πλούτο για τη σαρακατσιάνικη οικογένεια αποτελούσαν τα πολλά παιδιά . Οι Σαρακατσιαναίοι είχαν μια προτίμηση στα αγόρια, τα παιδιά όπως τα έλεγαν. «Η πρατίνα κι η κουπέλα σι πααίνει στουν ουχτρό σ’» έλεγαν. Αυτή η προτίμηση στα αγόρια είχε τους λόγους της. Τα αγόρια φύλαγαν τα κοπάδια, διαιώνιζαν το όνομα της οικογένειας και της έδιναν δύναμη. Εκείνο τον καιρό το χαμηλό το άλογο το καβαλίκευαν πολλοί. Η επαγγγελματική ζωή των αγοριών αρχίζει νωρίς και ανάλογα με τη φύση της εργασίας. Το βάρεμα της στρούγκας από το μικρό αγόρι ήταν μια επίπονη εργασία και εξάσκηση, αφού τα ζωηρά πρόβατα πηδούσαν έξω από τη στρούγκα και δεν ροβολούσαν για να τ’ αρπάξει ο αρμεχτής να τ’ αρμέξει. Νομίζουμε ότι αυτό το παράδειγμα είναι αντιπροσωπευτικό για την εργασία που θα ασκήσει στην παραπέρα ζωή του. Άλλα επαγγέλματα στη σαρ. κοινωνία εκτός του βοσκού δεν υπήρχαν. Για τον λόγο αυτό έπρεπε ο νέος να ακολουθήσει τούτο και μόνο. Εδώ όμως το επάγγελμα του τσοπάνου προϋποθέτει απόλυτα και τον λεγόμενο σήμερα «φυσικό και κοινωνικό καταμερισμό εργασίας». Δηλαδή απαιτεί αυτό το επάγγελμα κάποια ειδίκευση και κάποιο καταμερισμό σ’ όλη τη λειτουργία του, αλλά και μια σημαντική εξάσκηση εκ μέρους των νέων Σαρ. Το άρμεγμα για μια μικρή ηλικία είναι δύσκολο γιατί χρειάζεται αντοχή και μυική δύναμη. Το κούρεμα και το γδάρσιμο απαιτούν πείρα και τέχνη. Είναι όμως χαρακτηριστικό ότι το Σαρ. από τα μικρά του χρόνια μετέχει επικουρικά στη λειτουργία του επαγγέλματος της οικογένειάς του. Από τους μεγαλύτερους μαθαίνει όλες τις επιμέρους λεπτομέρειες της γαλακτοκομικής εντελώς πρακτικά και όχι θεωρητικά, αφού οι γνώσεις των μεγαλυτέρων βασίζονται στην πράξη και όχι στη θεωρία. Αλλά πέρα από τις γνώσεις γύρω από το επάγγελμα οφείλουν οι νέοι εμπειρικά να γίνουν και κτηνίατροι διακρίνοντας τις διάφορες ασθένειες των ζώων και παράλληλα θεραπεύοντας αυτές. Πολλές φορές η ίδια η ζωή, το ίδιο κοινωνικό περιβάλλον προετοιμάζουν τους νέους για την επιλογή του επαγγέλματος. Έτσι οι Σαρ. νέοι δεμένοι με τη μαγεία της φύσης παίζουν ωραιότατα τη φλογέρα. Εξάλλου η ενασχόληση των νέων με το να σκαλίζουν με τη σουγιά τους κλίτσες και σφοντύλια οδήγησε πολλούς απ’ αυτούς στην ανάπτυξη της ξυλογλυπτικής τέχνης, που είναι η πιο γνήσια με τα πρωτογενή πολλά σχήματα και σχέδια.

Η σωματική διάπλαση των νέων πετυχαίνεται από την ορεσίβια ζωή τους. Η καθημερινή τους ενασχόληση με το άρμεγμα, το περπάτημα, το κόψιμο ξύλων και γενικότερα η παρουσία τους στη στάνη δυναμώνει τον οργανισμό και τον σκληραγωγεί. Καθίσταται έτσι ο Σαρακατσιάνος τραχύς, σκληρός και ίσως αρκετά αγριωπός. Οι νέοι αντιπροσωπεύουν το ισχυρό στοιχείο και είναι το καμάρι της οικογένειας. Πρέπει να διακρίνονται για τη λεβεντιά τους τόσο στις δύσκολες ώρες όσο και στις γιορτές. Αυτοί είναι που αναλαμβάνουν τη βεντέτα, την υπεράσπιση των βοσκοτόπων από τους καταπατητές, των κοπαδιών από τους ζωοκλέφτες και των ανθρώπων από τους ληστές. Αυτοί είναι που θα σύρουν το χορό ανταγωνιζόμενοι σε ρυθμό, κινήσεις και αρμονία. Αντιπροσωπεύουν επίσης δυνάμεις παραγωγικές με τη δουλειά τους και εξασφαλίζουν τη συνέχιση και διαιώνιση της οικογένειας σαν μέλλοντες σύζυγοι και πατέρες.

Η Σαρακατσιάνα γυναίκα, τώρα, από τα μικρά της χρόνια μυούνταν στα μυστικά της σαρ. ζωής. Πρώτα μάθαινε να συγυρίζει το νοικοκυριό. Μετά έμπαινε στη ρόκα και τον αργαλειό. Μάθαινε να πλάθει τα πέτρα για την πίτα και να φτιάχνει τα προικιά της. Έπρεπε να είναι άξια σε όλα της. Να είναι γερή, να γνέθει, να υφαίνει, να είναι άξια στο άρμεγμα, στο κούρεμα. Εκείνο το οποίο θα έπρεπε να την χαρακτηρίζει κυρίως στη νεαρή της ηλικία ήταν η σεμνότητα, που χαρακτηρίζεται υπέρτατη αρετή, και η ντροπή. Η αίσθηση της ντροπής επιβάλλει τα ρούχα της ανύπαντρης κοπέλας να κρύβουν τη θηλυκότητά της. Χοντρές μαύρες χειροποίητες μπλούζες κουμπώνονται μέχρι το λαιμό και καλύπτουν τα χέρια της μέχρι τους καρπούς της. Η μαύρη μάλλινη φούστα φτάνει μέχρι τους αστραγάλους της. Η ανύπαντρη κοπέλα πρέπει να προστατεύεται από τα μάτια του κόσμου. Αυτό την προστατεύει από τυχόν διαβολή του ονόματός της. Η σέβαση, ο σεβασμός ήταν ένα άλλο στοιχείο το οποίο έπρεπε να τη διακρίνει σε όλη της τη ζωή. Να σέβεται τους γονείς της, τα πεθερικά της, τα αντραδέρφια της, τους μπαρμπάδες της. Μια γερόντισσα Σαρακατσιάνα μου έλεγε ότι μια φορά πήγε με το μπάρμπα της στα πρόβατα. Από το σεβασμό που είχε σε αυτόν ούτε τον τροβά της τόλμησε να ανοίξει για να φάει. Σε θέματα ηθικής θα πρέπει να είναι άψογη. Προγαμιαίες σχέσεις αδιανόητες. Νύφη η οποία δεν ήταν καλή, αγνή γύριζε στον πατέρα της. Παντρεμένη γυναίκα που απατούσε τον άντρα της τιμωρούνταν αμείλικτα. Αν και τέτοιες παρεκτροπές στον σαρακατσιάνικο κόσμο νομίζουμε ότι δεν ήταν και τόσο συνηθισμένες.

Η νέα γενιά, λοιπόν, από τα μικρά της χρόνια διαπαιδαγωγείται πάνω στις αξίες και της αρχές της σαρακατσιάνικης ζωής. ΟΙ Σαρακατσιαναίοι με το που έστηναν το κονάκι τους επάνω στην κατσιούλα του έστηναν έναν ξύλινο σταυρό και έβαζαν μια σπαραγγιά. Εκτιθεμένοι σε όλα τα στοιχεία της φύσεως η μόνη απαντοχή τους ήταν ο Θεός. Όταν ο Θεός έπλασε τον κόσμο έβαλε τους ανθρώπους να διαλέξουν τι θέλουν. Οι Εβραίοι διάλεξαν τον παρά, οι Τούρκοι την ομορφιά και εμείς τον σταυρό, έλεγαν. Ο σταυρός ήταν παντού παρών. Στην τάβλα την ώρα του φαγητού, επάνω στα υφαντά, στα ξυλόγλυπτα, στις κουλούρες, στη μπάλα των γυναικών. Στη βοήθεια του Θεού και των αγίων κατέφευγαν στις δύσκολες στιγμές. Ο Αϊ-Γιώργης, ο Αϊ-Δημήτρης και ο Αϊ-Θόδωρος ήταν οι αγαπημένοι τους καβαλάρηδες άγιοι. Της Παναγίας, τ’ Αϊ-Λιος και της Αγια-Παρασκευής έκαναν τα κουρμπάνια τους. Τις σαρακοστές τις τηρούσαν με ευλάβεια. Στην εκκλησία πήγαιναν, ειδικά, οι άντρες πολύ αραιά· δεν τους το επέτρεπε η προβατοδουλειά τους. Κάποιοι από εμάς που είχαν την τύχη να ζήσουν στα μικρά τους χρόνια τη σαρακατσιάνικη ζωή έχουν χαραγμένες ανεξίτηλα μέσα τους μοναδικές στιγμές που έχουν να κάνουν με τη θρησκευτικότητά τους. Το Πάσχα, για παράδειγμα, μέσα στη νύχτα και με αναμμένες τις λαμπάδες περπατούσαμε ώρες για να προλάβουμε το Χριστός Ανέστη. Τέτοιο μάθημα θρησκευτικού βιώματος δε δίνει ούτε το καλύτερο πανεπιστήμιο.

Η σπαραγγιά αντιπροσωπεύει την πανάρχαια μαγεία. Στον σαρακατσιάνικο κόσμο βρίσκουμε λογής λογής φαντάσματα, αερικά, νεράιδες, καλότυχες, δράκους, παγανά, στοιχειά και άλλα ξωτικά, που αποτελούν έναν αόρατο πνευματικό κόσμο από κακά ιδίως πνεύματα και δαίμονες. Είναι φανερό πως ο ποιμενικός αυτός λαός που είναι υποχρεωμένος να αγωνίζεται τον σκληρόν αγώνα με τη φύση στήθος με στήθος και που στερημένος από ανώτερο πνευματικό πολιτισμό, δεν είναι εύκολο να εξοικειωθεί με τον πνευματικό κόσμο του Χριστιανισμού εξακολουθεί να μένει προσδεμένος στα έθιμα της πανάρχαιας μαγείας του, που του εξασφαλίζουν όπως πιστεύει τη ζωή και την επιτυχία του αγώνα του. Έτσι λοιπόν η σπαραγγιά και άλλα μαγικά φυτά με τη μαγική τους δύναμη τον προφυλάσσσουν από όλα τα δαιμονικά. Όταν βρίσκεται κοντά στα κοπάδια κουβαλάει πάντα μαζί του αλάτι, θυμιάμα ή λιβάνι για να αντιμετωπίσει τους κακούς δαίμονες.

Όταν γεννιόταν ένα αγόρι , να γίνει κλέφτης και αρματολός ευχόταν στη μάνα του οι Σαρακατσιαναίοι. Η έννοια του πατριωτισμού και η αγάπη προς την ελευθερία ήταν έντονα στο σινάφι μας. Απ’ αυτό ξεπήδησαν πολλοί κλέφτες, με πρώτο τον Κατσαντώνη, και πολλοί αρματολοί που αγωνίστηκαν ενάντια στον Τούρκο κατακτητή. Στο δε Μακεδονικό Αγώνα τα σαρακατσιάνικα τσελιγκάτα της Μακεδονίας στήριξαν με όλες τους τις δυνάμεις τις ελληνικές αντάρτικες ομάδες. Σε σαρακατσιάνικα καλύβια εξοντώθηκαν οι τρομεροί Κομιτατζήδες, Λούκας και Καρατάσιος. Το ντουφέκι δεν το χρησιμοποιούσαν μόνον οι άντρες αλλά και οι γυναίκες όταν το καλούσε η περίσταση, όπως μας λέει και το τραγούδι: «Σαρακατσιάνα κάθεται σ’ ένα ψηλό λιθάρι, με δυο παιδιά στην αγκαλιά και πολεμάει για λευτεριά…»

Η φιλοξενία των ανθρώπων δείχνει πνευματική καλλιέργεια, πληθώρα συναισθημάτων και πολύ περισσότερο την ανθρωπιά. Στην αρχαία Ελλάδα το φαινόμενο της φιλοξενίας είναι διαδεδομένο σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής και διακατέχεται από μια θεϊκή επιταγή που γίνεται ηθική υποχρέωση από φόβο τιμωρίας του Δία. Έτσι και ο Δίας χαρακτηρίζεται και θεός της φιλοξενίας «ξένιος Ζευς». Στη χριστιανική εποχή η φιλοξενία γίνεται άγραφος ηθικός νόμος που απορρέει από την πίστη στο Θεό και τη χριστιανική διδασκαλία γενικότερα. Οι Σαρακατσιαναίοι πλημμυρισμένοι από πίστη στον Θεό φύλαξαν αυτόν τον ηθικό αυτό νόμο της φιλοξενίας ως κόρη οφθαλμού. Το σαρακατσιάνικο φίλεμα στον ξένο επισκέπτη δείχνει απόλυτα την αγάπη στον συνάνθρωπο, αφού του παραθέτουν στο τραπέζι τα καλύτερα φαγητά τους. Οι Σαρακατσιαναίοι στη φιλοξενία δεν έκαναν φυλετικές διακρίσεις. Έτσι όποιος χτυπούσε την πόρτα τους είτε ήταν Σαρακατσιάνος είτε χωριάτης ή αλλόθρησκος τον δέχονταν με την ίδια απλότητα, αγάπη και καλοσύνη. Οι Σαρ. αν και θεωρούνταν σφιχτοί στο θέμα της οικονομίας, στη συμπεριφορά τους προς στους ξένους ήταν ιδιαίτερα γενναιόδωροι. Τούτο αποδείχνεται από το γεγονός ότι ενώ ο ξένος περιποιούνταν με το παραπάνω μέσα στο κονάκι, έπαιρνε και για τον δρόμο μαζί του τρόφιμα μαζί με τις ευχές για καλό δρόμο. Ορισμένες οικογένειες Σαρ. το είχαν σε κακό να μην φιλοξενήσουν κάποιον. Αυτό φανερώνει το βαθύ και αγνό ψυχικό κόσμο των ορεσίβιων ποιμένων που με τα ζωντανά τους και την αδυσώπητη ζωή τους αποκτούσαν τα πιο αγνά και υψηλά ιδεώδη. Ο Δανός γλωσσολόγος και θερμός φιλέλληνας Κάρστεν Χεγκ που μελέτησε τους Σαρακατσιαναίους αναφέρει ότι τη φιλοξενία που γνώρισε από αυτούς δεν τη συνάντησε όπου και να πήγε.

Η αξιοκρατία ήταν ένα άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της ποιμενικής κοινωνίας. Αυτό το βλέπουμε, προ πάντων, στην επιλογή του τσέλιγκα, του κεχαγιά. Η επιλογή του κεχαγιά δεν ήταν τυχαία. Ο κεχαγιάς ήταν γραμματιζούμενος και έπρεπε να έχει τη γενική μαρτυρία για την τιμιότητα, τη δικαιοσύνη και την εκτίμηση. Υπήρχε κοινωνική αξιοκρατία στην επιλογή του, αφού τα προτερήματα και οι ικανότητες ήταν στοιχεία ικανά για να προταθεί γι’ αυτό το αξίωμα. Ο κεχαγιάς όφειλε να είναι πρότυπο για όλους τους Σαρ., ειλικρινής, δυναμικός, εύστροφος, γενναιόδωρος, κοινωνικός, λεβέντης. Η σύνεση και η φρονιμάδα του συνόδευαν τη σύνθεση των ικανοτήτων του. Ο κεχαγιάς έπρεπε να έχει πολλά παιδιά, να είναι καλός οικογενειάρχης και να έχει πολύ βιο. Ο κεχαγιάς αν δεν ήταν εντάξει στην εκπροσώπηση του τσελιγκάτου έχανε την υπόληψή του και καθαιρούνταν.

Για τους νέους Σαρακατσιαναίους το τραγούδι και ο χορός ήταν ένα σχολείο κοινωνικό, ένα είδος κοινωνικοποίησης και μάθησης. Το τραγούδι και ο χορός γίνεται γέφυρα σύνδεσης ανάμεσα στην παλιά και τη νέα γενιά. Οι τρυφερές ψυχές των παιδιών γεμίζουν από χαρά. Η τάξη, η πειθαρχία , η φιλοξενία, το πρότυπο του καλού τραγουδιστή ή χορευτή είναι μερικά στοιχεία που αβίαστα εισχωρούσαν στις παιδικές ψυχές. Τα κοράσια διδάσκονται από τη σεμνότητα, την κρατ΄μάρα με την οποίαν χόρευαν οι γυναίκες τους απλούς σαρακατσιάνικους χορούς, σέρνοντας τον χορό κρατώντας με μαντήλι το χέρι του τελευταίου άντρα απ’ τον αντρικό χορό, που προηγούνταν. Ο αντρικός χορός περήφανος και το κορμί στητό με κάτσες, γυροβολιές και επιφωνήματα ψυχικής ανάτασης και εκτόνωσης.

Ολιγάρκεια, λιτότητα και απλότητα χαρακτήριζαν τη σαρακατσιάνικη ζωή. Με λίγα λούρα από τα λόγγα και λίγο άχυρο έφτιαχναν οι Σαρακατσιαναίοι τα καλύβια τους. Με τα άλογά τους μετέφεραν τα λιγοστά πράγματα του νοικοκυριού τους. Με λίγο καλαμποκάλευρο και με πρώτη ὐλη από τα ζωντανά τους και από τη μάνα-γη, τη φύση, έφτιαχναν τα φαγητά τους.

Ο Σαρακατσιάνος ήταν συμφιλιωμένος και με τον θάνατο. «Στ’ αρζάφτι τον έχουμε», έλεγαν. «Για ζούμε για πεθαίνουμε για σ’ άλλον τόπο πάμε», μας λέει το τραγούδι. Πἐρα από τούτη τη συμφιλίωση με το καλοδεχούμενο υπάρχει και η απόλυτη σιγουριά ότι τούτη η ζωή δε σταματάει εδώ, οι άνθρωποι δε χωρίζονται εδώ. Συναντώνται πέρα από αυτό το μάταιο κόσμο και είναι βέβαιη τούτη η συνάντηση. Αυτή η πίστη είναι θρεμμένη από παραδόσεις αιώνων που τις κληρονομούν σα δύναμη μυστική από τους προγόνους τους μα και που τις θρέφουν μέσα τους τις ατέλειωτες ώρες της σιωπής, όταν βόσκουν τα κοπάδια αντίκρυ στα βουνά κι η μόνη τους κουβέντα είναι με τα ζωντανά και τη γύρω φύση.

«Τους βρήκα στις κορυφές των μακεδονικών βουνών, στην ημεράδα της Θράκης, στην αρσενική φύση της Ηπείρου, στο φως της Βοιωτίας. Λόγια πολλά δεν ξέρουν, δεν τ’ αγαπούν. Εύκολα φίλοι δεν γίνονται. Κρατούν σφαλιστή την καρδιά τους και δύσκολα την κερδίζεις, όπως δύσκολα πατάς τις κορφές των ψηλών βουνών. Μα αν φτάσεις ως εκεί, αν μπορέσεις να έχεις τούτη την καρτερική δύναμη, τότε λίγο ν’ απλώσεις το χέρι σου αγγίζεις τον ουρανό. Λίγο να χαμογελάσεις κάνεις φίλο τον Σαρακατσιάνο και φίλο καρδιάς μάλιστα, που θα μοιραστεί μαζί σου το λιγοστό ψωμί, το φρέσκο τυρί και το τσίπουρο που τ’ αγόρασε τ’ Αϊ – Γιωργιού, όταν κατεβαίνει στο πιο κοντινό χωριό.» Έτσι μας περιγράφει ο Νέστορας Μάτσας τους Σαρακατσιαναίους στο οδοιπορικό του «Στέγη από ουρανό ».

Δεμένοι με τη θεία φύση, με τον πλούτο της, τα αγαθά της, τις ομορφιές της έζησαν οι στοχαστές Σαρακατσιαναίοι πρόγονοί μας τις χαρές τους και τις λύπες τους. Ανδρώθηκαν μέσα στο ανεμογέρι, στο ηλιοπύρι και στα κακοτράχαλα βουνά της πατρίδας μας και κυρίως της Πίνδου. Μας παρέδωσαν αξίες και αρχές αναιώνιες.

Τελειώνω με τα λόγια μιας σεβάσμιας γερόντισσας Σαρακατσιάνας. «Είχαν σέβαση ο κόσμος τότε όχι τώρα που έγιναν σκυλιά. Είχαν πόνο ο κόσμος, έκαναν αντάμα, είχαν αγάπη. Τώρα έφυγαν όλα. Πάει ο κόσμος ο παλιός.»

Ευχαριστώ πολύ τον Γιώργο Τσαούση, Πρόεδρο του Συλλόγου Σαρακατσιαναίων Δράμας, καθώς και το Διοικητικό Συμβούλιο του Συλλόγου για την τιμή που μου έκαναν να με καλέσουν να μιλήσω σε αυτήν τους την εκδήλωση για την παιδεία των Σαρακατσιαναίων.

2012-01-06T14:18:00.011+02:00

Εκπαίδευση και Αγωγή

στους σκηνίτες Σαρακατσάνους

Ομιλία του κ. Νίκου Χατζόπουλου (Φιλόλογος, π. Δντής Λυκείου)

στην εκδήλωση του Συλλόγου των εν Θράκη Διαβιούντων Σαρακατσαναίων - Κομοτηνή 28 Δεκεμβρίου 2011.

Είναι γνωστό ότι οι Σαρακατσάνοι μέχρι πριν μισό αιώνα ήταν νομάδες, σκηνίτες .Το καλοκαίρι έβγαιναν στα βουνά και το χειμώνα κατέβαιναν στα χειμαδιά. Το χειμώνα αν και εγκαθίσταντο κοντά σε χωριά η αυξημένη απασχόληση με τα ζωντανά και οι σκληρές συνθήκες ζωής δεν τους άφηνε πολλά περιθώρια να σκεφτούν να φοιτήσουν σε σχολείο οργανωμένο. Πολλοί λίγοι παρακολουθούσαν μαθήματα στα Σχολεία των κοντινών χωριών κι αυτοί από τον Οκτώβρη συνήθως μέχρι τον Απρίλη. Εξάλλου τα γράμματα δεν αποτελούσαν πρώτη προτεραιότητα μπροστά στην επιβίωση και τις άλλες αξίες της καθημερινότητας. Έτσι είχαν επιλέξει να λειτουργούν δικά τους Σχολεία σε κάθε τσελιγκάτο το καλοκαίρι.

Μαζί με τα καλύβια και τις καλυβούλες για τις οικογένειές τους έστηναν και ένα «δίπλα» ,ορθογώνιο, καλύβι, το σκολειό, που ήταν εξοπλισμένο με στρογγόλια, στρογγυλές πέτρες με επίπεδη επιφάνεια ή τμήμα κορμού δένδρου, για να κάθονται οι μαθητές , ένα μαυροπίνακα και μια βίτσα, το βασικό εργαλείο διαπαιδαγώγησης, για το δάσκαλο . Οι μαθητές σκάλιζαν τα γράμματα πάνω σε ένα κομμάτι ξύλο και αργότερα σε μαύρη κεραμική πλάκα. Επίσης αργότερα το σχολείο εξοπλίστηκε με θρανία. Ο δάσκαλος ανέβαινε το καλοκαίρι στα καλύβια για δυο - δυόμισι μήνες και ήταν εν ενεργεία ή συνταξιούχος δάσκαλος ή κάποιος που ήξερε γράμματα. Απόφοιτος Γυμνασίου, ή είχε φοιτήσει σε σχολαρχείο ασχέτως τι επάγγελμα ασκούσε. Αναφέρονται περιπτώσεις, σπάνια βέβαια, για κουρέα ή τσαγκάρη. Σε κάθε περίπτωση όμως ήταν πρόσωπο σεβαστό και απολάμβανε της εμπιστοσύνης της κοινωνίας του τσελιγκάτου. Η αμοιβή του ορίζονταν σε συμφωνία με τον τσέλιγκα και τη διατροφή και περιποίησή του είχαν αναλάβει εκ περιτροπής οι οικογένειες που είχαν παιδιά στο σχολείο. Τα μαθήματα που διδασκόταν ήταν ανάγνωση, γραφή και αριθμητική. Στόχος δεν ήταν η διεύρυνση του πνευματικού τους ορίζοντα, ούτε να γνωρίσουν τον ορατό και αφανή κόσμο. Δεν είχαν καθόλου θεωρητικό υπόβαθρο. Είχαν πρακτικό σκοπό. Να μπορούν να γράψουν ή να διαβάσουν ένα γράμμα . Να μπορούν να κάνουν λογαριασμό, να κρατούν δεφτέρια, να μην τους «γελάνε» στο τέλος της σεζόν που λογαριάζονταν όλα τα μέλη του, ας πούμε, συνεταιρισμού.

Στο Σχολείο φοιτούσαν μόνο αγόρια, ασχέτως ηλικίας από οχτώ, εννιά χρόνων αλλά και πολύ μεγαλύτερα που δεν ήξεραν να διαβάζουν και δεν τους εμπόδιζε η ντροπή να πάνε στο σχολείο. Η φοίτηση ήταν προαιρετική και διαρκούσε ένα, δύο, τρία συνήθως και σπάνια τέσσερα καλοκαίρια. Μέχρι να μάθουν να γράφουν. Τα κορίτσια δεν χρειαζότανε να μάθουν γράμματα, αφού δεν διαχειρίζονταν τα οικονομικά της οικογένειας. «Δασκάλα θα τη φκιάσουμε», έλεγαν περιφρονητικά. Συνεπής νοοτροπία που ήθελε γενικότερα τη γυναίκα με μειωμένα δικαιώματα στην ανδροκρατούμενη σαρακατσάνικη κοινωνία. Εκτός από το δάσκαλο πολλοί μάθαιναν γραφή και αριθμητική από τους μεγαλύτερους στα πρόβατα ή στο μπατζιό κι αν και τότε δεν τα κατάφερναν στο Στρατό. Θεωρούνταν ντροπή για τον άνδρα να μην ξέρει να γράφει. Αυτό μπορούσε να αποτελέσει λόγο να μην του δώσουνε το κορίτσι που ζητούσε σε γάμο. Ο υποψήφιος γαμπρός περνούσε από σχετική δοκιμασία. Τα υπόλοιπα αντικείμενα της γνώσης ιστορία, φυσική, γεωγραφία, ηθική τα είχαν αναλάβει η μάνα , η γιαγιά , ο παππούς στις ατέλειωτες διηγήσεις - συζητήσεις γύρω από τη φωτιά στις κρύες και μεγάλες νύχτες του χειμώνα.

Για κοινωνικοποίηση ,που είναι βασικός σκοπός του Σχολείου, δεν μπορεί να γίνεται λόγος με σοβαρότητα. Ήταν μηδαμινή έως ανύπαρκτη. Και λόγω της σύντομης χρονικής διάρκειας της σχολικής περιόδου αλλά και λόγω του ατίθασου και ανυπότακτου χαρακτήρα των εκπαιδευόμενων, οι οποίοι με την πρώτη σύγκρουση ή αντιπαράθεση με το δάσκαλο έφευγαν από το σχολείο. Ο Ευριπίδης Μακρής στο βιβλίο του «Ζωή και Παράδοση των Σαρακατσαναίων» αναφέρει ότι συγγενής του, αν και φιλομαθής εγκατέλειψε το Σχολείο γιατί σε ερώτηση τι σημαίνει η λέξη ναός, απάντησε γάιδαρος-είχε μπερδέψει τη λέξη ναός με τη λέξη όνος- και φυσικά αφού ο δάσκαλος τον επέπληξε πολύ αυστηρά, τον ρεζίλεψε , τον φιλοδώρησε με αρκετές βιτσιές . Ένιωσε τόση ντροπή ώστε δεν ξαναπάτησε στο Σχολείο. Έχουμε όμως και περιπτώσεις εντελώς διαφορετικής συμπεριφοράς, όπως μου διηγήθηκε γεροντότερος στο Τσελιγκάτο του παπού μου. Όταν ο δάσκαλος έδειρε δεκατριάχρονο μαθητή για κάποιο λάθος, το μεσημέρι κι όταν ο δάσκαλος ετοιμαζόταν να γευματίσει, αυτός και η παρέα του πήγαν στο σκολειό και άρχισαν να τον πετροβολούν. Όταν κλείστηκε στο σκολειό πήραν μακριές βέργες , σαν κοντάρια, και σουβλούσαν το καλύβι προσπαθώντας να πετύχουν το δάσκαλο. Αποτέλεσμα να εγκαταλείψει το σχολείο ο δάσκαλος. Φοβήθηκε για τη ζωή του. Το γεγονός βέβαια κατέκρινε έντονα η πάντα άκρως συντηρητική κοινωνία του τσελιγκάτου, δεν ήταν όμως αταίριαστη για εφήβους μεγαλωμένους στη φύση με απόλυτη ελευθερία και υπερηφάνεια.

Πάντως ο γνωστός συγγραφέας Μενέλαος Λουντέμης, που θήτευσε για δυο καλοκαίρια σε τέτοια σχολεία στα βουνά των Ιωαννίνων, γράφει επαινετικά μέχρι ενθουσιώδη λόγια για την αγάπη που έδειξαν μαθητές του στα γράμματα, αλλά και για το χαρακτήρα και το ήθος τους.

Όπως έγινε φανερό λίγα πράγματα μπορούσε να αποκομίσει κανείς, όση φιλομάθεια κι αν διέθετε, από το σχολείο, λόγω των συνθηκών και του σύντομου της διάρκειας της λειτουργίας του. Η εμπέδωση και διεύρυνση των γνώσεων στη γραφή και αριθμητική γινόταν, όπως ήδη προανέφερα, με την αλληλοδιδακτική μέθοδο από τον πατέρα κι από τους μεγαλύτερους κατά τη διάρκεια της εργασίας. Γιαυτό οι σωστοί κεχαγιάδες φρόντιζαν στη φύλαξη των ζώων να τοποθετούν έναν που ήξερε γράμματα με έναν που δεν ήξερε. Περιττό βέβαια να μιλήσουμε για μεθόδους και συμπεριφορά του «δασκάλου» προς τον μαθητευόμενο. Ήταν σχεδόν για όλους, εξαιρέσει λίγων περιπτώσεων, μια οδυνηρή και πικρή ιστορία, που την αποδεχόταν γιατί δεν ήθελαν να τους λένε αγράμματους. Κάτι που θεωρούσαν πολύ υποτιμητικό. Όσοι και πάλι δεν τα κατάφερναν την τελευταία τους ευκαιρία είχαν στο στρατό.

Έτσι η κοινωνικοποίηση ήταν έργο κυρίως της οικογένειας, και δή της μητέρας, και της κλειστής κοινωνίας τους, που είχε αυστηρούς κανόνες συμπεριφοράς και αυστηρά επιτίμια τα οποία έφταναν μέχρι την απομόνωση και αποβολή από αυτήν του δράστη αποκλίνουσας συμπεριφοράς. Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση κοινωνικής συμπεριφοράς και δράσης καθώς και στην αποδοχή του σεβασμού στους μεγαλύτερους, της ευγένειας, της υπακοής-υποταγής, έπαιζαν επίσης τα κοινωνικά ταμπού και οι προλήψεις. Επειδή ήταν και άνθρωποι που δεν τους άρεσαν τα πολλά τα λόγια ή επειδή και δεν ήξεραν, δεν καθόταν να εξηγήσουν γιατί και πώς πρέπει να κάνεις αυτό ή γιατί πρέπει να αποφύγεις το άλλο . Επιστράτευαν το μεταφυσικό και το φόβο. Για παράδειγμα δεν πρέπει να στέκεσαι στην πόρτα και να ακουμπάς με τα χέρια σου τους δυο της παραστάτες, είναι αγενέστατη βέβαια μια τέτοια στάση, θα πάθουμε μεγάλη ζημιά. Ή στο ηλιοβασίλεμα τα παιδιά δεν πρέπει να ζητούν ψωμί, γιατί θα πεθάνει η μάνα τους. Εκείνη η χρονική στιγμή ήταν η πλέον βεβαρυμένη για τη μάνα μιας και έπρεπε να περιποιηθεί τα ζωντανά που είχαν στο σπίτι, να ετοιμάσει το δείπνο κ . λ. π .

Ο σύντροφος στο κοπάδι αναλάμβανε, χωρίς πρόγραμμα και σχέδιο βέβαια, και την τεχνική εκπαίδευση των νέων. Τα παιδιά από μικρή ακόμα ηλικία, εφτά - δέκα χρόνων βοηθούσαν στην διεκπεραίωση των ποιμενικών εργασιών. Όπως να κατευθύνουν τα πρόβατα να περνούν από τη στρούγκα κατά το άρμεγμα καθώς και άλλες ελαφρές δουλίτσες. Ο στόχος δεν ήταν τόσο να ωφεληθούν από την προσφορά τους όσο να μπουν στο πνεύμα της εργασίας, να εξοικειωθούν με τα ζωντανά και να τους γίνει βίωμα η απασχόληση. Όλοι στην οικογένεια προσφέρουν, βοηθούν. Αργότερα θα γίνουν βοηθοί βοσκοί και πρέπει να μάθουν την τεχνική ώστε να αποβούν καλοί στη δουλειά τους, κάτι που θα τους απέφερε και καλύτερη ρόγα, μισθό. Έπρεπε να μάθει πώς θα οδηγεί το κοπάδι στη βοσκή ,πώς θα αναπτύξει επικοινωνιακή σχέση μαζί του, πώς θα το προστατεύει από τους λύκους, πώς θα δέσει ένα τσακσμένο, πώς θα καταλάβει κάποιο ζώο ότι είναι άρρωστο να του πάρει αίμα - τρυπώντας τις φλέβες πάνω από τα μάτια και να του κάνει αφαίμαξη - ή να το ποτίσει τα κατάλληλα βότανα. Να βοηθάει στο γέννο, να ξεγεννάει τις δύσκολες περιπτώσεις, να κάνει την προβατίνα να πάρει το αρνί και άλλα σχετικά. Φυσικά απαραιτήτως θα μάθαινε να αρμέγει και να κουρεύει. Να συγυρίζει το γάλα και να το κάνει τυρί ή γιαούρτι. Να φκιάχνει τσαρούχια, να επεξεργάζεται το δέρμα των ζώων , να το κάνει «πουστακιά», προβιά. Θα μάθει να παρατηρεί τα φυσικά φαινόμενα, τα καιρικά στοιχεία για τη βραχυπρόθεσμη πρόβλεψη του καιρού ή να παρατηρεί τα ημερομήνια για μακροπρόθεσμη πρόβλεψη.

Από το σύντροφό του θα μάθαινε και την ξυλογλυπτική. Να βρίσκει το κατάλληλο ξύλο και να το διαμορφώσει σε ρόκα, σφοντύλι , αδράχτι, κλείτσα, κλειδοπείνακο, κουτάλι πιρούνι, πιάτο, πινακίδα, όπου πάνω της θα σημείωνε με «κερτίκια» σκαλισμένα με το σουγιά, όποιους αριθμούς έπρεπε να θυμάται ή τους λογαριασμούς του. Κι όλα αυτά να τα διακοσμήσει με τις κατάλληλες παραστάσεις. Συνήθως σκάλιζαν γεωμετρικά σχήματα, μοτίβα από τη φύση, φίδια , τον δικέφαλο αετό ή τον κερασφόρο όφι, που έτσι ήθελαν να τον ξορκίσουν, να τον εξευμενίσουν να μην τους κάνει κακό. Μάθαινε τη θεραπευτική. Στοιχεία ορθοπαιδικής , κινησιοθεραπείας, τραυματολογίας, περίθαλψης. Οι μέθοδοι που ακολουθούν είναι λογικές θεραπείες, όπως δέσιμο τραυμάτων, αφεψήματα, αλοιφές, καταπλάσματα ή μαγικές θεραπείες. ΄Όπως το «διάβασμα» του φιδιού, δηλαδή ξόρκια και μαγικές φράσεις που γνώριζαν μερικοί, τα έλεγαν και το φίδι μούδιαζε και θεραπεύονταν ό,τι είχε τσιμπήσει. Ή όταν θεράπευαν το «κριθαράκι» βάζοντας ένα πρωτότοκο αγόρι, που είχε και τους δυο γονείς του εν ζωή, να ατενίζει το άτομο με το σχετικό οίδημα τρία πρωινά την ώρα της ανατολής του ήλιου και να λέει «Άφου άφου κριθαράκι είμαι πρώτο κουταβάκι θα σε φάω». Εικάζω ότι τρεις μέρες είναι αρκετές για να υποχωρήσει το σχετικό οίδημα. Ή πάλι ένας πρωτότοκος να ακουμπάει με το τσεκούρι το λαιμό κάποιου που είχε «βεργώσει» και δεν μπορούσε να στρέψει το κεφάλι του και αφού χτυπούσε τρεις φορές κάποιο ξύλο έλεγε «Κόβω», και στην ερώτηση τι κόβεις, απαντούσε: «Το μπλι το σκλι τον αδερφό τ' χάρου».

Όλα αυτά ήταν απαραίτητα στην καθημερινότητά τους και τα μάθαιναν όλοι, μα μόνο όσοι είχαν ταλέντο διακρίνονταν ιδιαίτερα. Η ακολουθούμενη τεχνική βασίζονταν στην παρατήρηση, σε φυσικές ιδιότητες και σε συλλογισμούς που μετουσιώνονταν σε γνώση. Γνώση που μεταφέρονταν από γενιά σε γενιά. Ο κυριότερος δάσκαλος ήταν η παράδοση. Δεν υπήρχε θεωρητικό υπόβαθρο, συνειδητό χρέος αλλά μεταφέρονταν από γενιά σε γενιά ως τρόπος ζωής, ως φυσικό.

Το κορίτσι θα μάθει να πλένει , να ζυμώνει, να κάνει πίττες, να ζαλικώνεται τη βαλέρα με το νερό, τα ξύλα, να κεντάει , να πλέκει, να λευκαίνει το πανί , να κουρεύει ,να γνέθει το μαλλί στη ρόκα, να ιδιάζει , να υφαίνει στον αργαλειό, να μαγειρεύει, να περιποιείται και να φροντίζει τα μικρότερα αδέρφια της, να κόβει και να ράβει τα φορέματα τα δικά της αλλά και των ανδρών της οικογένειας. Σε όλα αυτά το πρότυπο και η δασκάλα θα είναι η μάνα της. Πρέπει να γίνει σαν τη μάνα της να γίνει καλή νοικοκυρά. Καλή σύζυγος και μάνα . Καλή νύφη υπάκουη στα πεθερικά της και στα αντραδέρφια της. Λίγα θα μάθει από τη γιαγιά της ή τις φιλενάδες της.

Οι αξίες , η ηθική, η κοινωνικοποίηση μεταλαμπαδεύονται στις νεότερες γενιές με την προφορική παράδοση. Η οικογένεια είναι πρωταρχικής σημασίας. Είναι ύψιστη αξία και ιδέα. Γαλοχούνται από μικρή ηλικία έτσι ώστε να σφυρηλατηθούν ισχυροί δεσμοί ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας. Σέβονται και υπακούνε τυφλά τα νεότερα μέλη τους μεγαλύτερους, οι οποίοι με τη σειρά τους υπερασπίζονται με κάθε τρόπο και μέσον τους μικρότερους και αδύνατους της οικογένειας. Η ανδρεία και η παλικαριά υμνούνται στα τραγούδια και την ιστορική παράδοση. Ο τελευταίος ηρωικός αυτοκράτορας του Βυζαντίου , οι κλεφταρματωλοί είναι πρότυπα και οι πράξεις τους ιδανικά. Γιαυτό ίσως και η κλεψιά ,κυρίως κάποιου πρόβατου από γειτονικό κοπάδι, ήταν μάλλον αξιέπαινη πράξη παρά αξιοκατάκριτη . Η ειλικρίνεια, η ευθύτητα, η εντιμότητα και η «μπέσα» έπρεπε να χαρακτηρίζουν κάθε άντρα. Η βαθιά χριστιανική πίστη , η προσήλωσή τους στα σημαντικότερα χριστιανικά μυστήρια , όπως ο γάμος , η βάπτιση, η μετάληψη αποτελούν έναν άλλο πυλώνα όπου εδράζεται η ηθική και η συμπεριφορά τους. Η σεμνότητα και ταπεινότητα, κυρίως των γυναικών, συμβάλλουν σημαντικά στη συνεκτικότητα του κοινωνικού τους ιστού. Η κοινωνική ειρήνη , η τήρηση των κανόνων της και η αδιατάρακτη συνέχιση του κοινωνικού στάτους τίθεται σε πολύ υψηλά επίπεδα και πάνω από την ατομικότητα. Λόγος για τον οποίο η κοινωνική εξέλιξη ,οι αλλαγές συνέβαιναν πολύ αργά και με πάρα πολύ μικρά βήματα.

Μετά τη μόνιμη εγκατάστασή τους σε οικισμούς και πόλεις ακολουθούν την εκπαίδευση των υπολοίπων κατοίκων, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Εδώ αξίζει να αναφερθεί ότι οι Σαρακατσάνοι παρότι είχαν να αντιμετωπίσουν πολλαπλά προβλήματα που σχετίζονταν με την αλλαγή του τρόπου ζωής τους, σχεδόν στο σύνολό τους γρήγορα προσαρμόστηκαν, εντάχτηκαν και διακρίθηκαν σε όλους τους τομείς της ζωής καθώς και στα γράμματα.

2011-12-29T15:03:00.011+02:00

Αντιλήψεις των Σαρακατσαναίων

της Βασιλικής Ζαγναφέρη

Είναι γενικά παραδεκτό πως η ζωή των Σαρακατσαναίων ήταν άμεσα συνυφασμένη και, ποικιλοτρόπως, αλληλοεπηρεαζόμενη από την ίδια την φύση. Το είδος της δουλειάς τους αλλά κι ο ιδιόμορφος τρόπος ζωής τους, δηλαδή το καλοκαίρι στα βουνά και το χειμώνα στα χειμαδιά, τους υποχρέωνε, κατά κάποιο τρόπο, να μένουν συνεχώς “προσκολλημένοι” σ’ αυτήν και να την θεωρούν αναπόσπαστο μέρος της ζωής τους κι όχι κάτι το εξωτερικό και δευτερεύον.

Μένοντας, λοιπόν, όλο τον χρόνο μέσα στη φύση, έμαθαν να την αγαπούν, να την σέβονται αλλά και, πολλές φορές, να την φοβούνται. Φυσική απόρροια όλων αυτών, ήταν το γεγονός να αναπτύξουν τη δική τους κοσμοθεωρία και πίστη, στην προσπάθειά τους να ερμηνεύσουν κάθε συμβάν που αντιμετώπιζαν στη ζωή τους, αλλά και να διαμορφώσουν γενικότερες αντιλήψεις και γνωμικά, προκειμένου να περιγράψουν διάφορες καταστάσεις της καθημερινότητάς τους.

Στο σημείο αυτό, είναι σκόπιμο να αναφερθεί κι η σχέση που είχαν οι Σαρακατσάνοι με τα θεία και γενικότερα την πίστη τους στον Θεό. Σημειώνεται πως, παρά την έλλειψη της όποιας θεωρητικής τους κατάρτισης, ήταν, ιδιαίτερα, θρήσκοι άνθρωποι με βαθιά και έντονη πίστη στην ορθόδοξη χριστιανική θρησκεία.

Πιο συγκεκριμένα, πίστευαν σε μια “ανώτερη δύναμη”, η οποία κυβερνά και κυριαρχεί σ’ όλη την πλάση. Η ύπαρξη, λοιπόν, του ανθρώπου αλλά κι οι διάφορες ενέργειές του, δεν εξαρτώνται αποκλειστικά και μόνο απ’ τον ίδιο, αντιθέτως, καθορίζονται, πρωταρχικώς, απ’ την εύνοια του Θεού. Είναι χαρακτηριστικές οι εκφράσεις που χρησιμοποιούσαν οι Σαρακατσάνοι:

«Ό,τι πει ο Θεός» ή «Άμα δε θέλει ο Θεός κι τ’ άϊα δε βουηθάν» κ.α.

Συμπερασματικά, θα μπορούσε να ειπωθεί πως η κοσμοθεωρία κι η θρησκεία τους, σε συνδυασμό βέβαια με το περιορισμένο θεωρητικό τους υπόβαθρο, αποτελούσαν τους δύο κεντρικούς πόλους, γύρω απ’ τους οποίους περιστρέφονταν οι γνώσεις κι οι αντιλήψεις των Σαρακατσαναίων, οι οποίες τονίζεται ότι ήταν, πάντα, προσανατολισμένες σε πρακτικούς σκοπούς, υποκινούμενες απ’ τα καθημερινά προβλήματα της ζωής τους.

Έτσι, λοιπόν, ο ευρύτερος τρόπος σκέψης τους, το σύνολο, δηλαδή, των νοητικών τους δραστηριοτήτων, που διαμορφώθηκε, αφενός μεν, απ’ τις αποκτώμενες, απ’ το εξωτερικό περιβάλλον, εμπειρίες, κι αφετέρου δε, απ’ τις ηθικές προδιαγραφές της θρησκείας, είναι έκδηλος σ’ όλες τις εκφάνσεις της ζωής τους.

Παρατηρείται, στην κοινωνικο – οικονομική οργάνωση της ζωής τους, στις διάφορες τέχνες και τεχνικές που ανέπτυξαν, στο δίκαιο και την ηθική που ρύθμιζαν και διαμόρφωναν τις κοινωνικές δομές τους, αλλά και στα τηρούμενα ήθη και έθιμά τους.

Οι Σαρακατσάνοι έχοντας βαθιά επίγνωση της ιδιόμορφης ζωής τους αλλά και της “διαφορετικότητάς” τους απ’ τους άλλους, ανέπτυξαν αντιλήψεις και μορφές συμπεριφοράς που βασίζονταν, κυρίως, στη διαίσθηση και στον συμβολισμό.

Αυτές οι αντιλήψεις τους αποτέλεσαν, κατ’ επέκταση, το γενεσιουργό υλικό που διαμόρφωσε και τροφοδότησε το, ιδιαίτερο, κοινωνικό πλαίσιο αλλά και τον πολιτισμό των Σαρακατσαναίων. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρονται ως χαρακτηριστικά παραδείγματα: οι αυστηροί κανόνες γάμου, η απαγόρευση των σχέσεών τους με τις άλλες νομαδικές φυλές, η, γενικότερη, “επιφύλαξή” τους ως προς την, εξωτερική γι’ αυτούς, κοινωνία, αλλά και οι συντηρητικές δομές των οικογενειών τους, τι οποίες διέπουν οι θρησκευτικοί και ηθικοί κανόνες για τα μέλη της οικογένειας καθώς και τα καθήκοντά τους.

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας που άσκησε καταλυτική, θα λέγαμε, επίδραση στις γνώσεις των Σαρακατσάνων, σ’ ό,τι αφορά τη φύση καθώς και της σχέση αυτής με τους ανθρώπους και τα ζώα, ήταν η παρατήρηση των φυσικών φαινομένων.

Ως “πρακτικοί” άνθρωποι που ήταν οι Σαρακατσάνοι, συνήθιζαν να μελετούν ορισμένα σημάδια, που προέρχονταν είτε απ’ τη συμπεριφορά των κοπαδιών τους και γενικά των ζώων, είτε απ’ τις διάφορες κλιματολογικές μεταβολές (βροχή, ξαστεριά, συννεφιά, ένταση και φορά των ανέμων).

Χαρακτηριστικά, αναφέρεται ότι για τις μετεωρολογικές προβλέψεις τους, παρακολουθούσαν «τα ‘μερομήνια», δηλαδή τα σημεία του καιρού τις πρώτες δώδεκα ημέρες του Αυγούστου, αλλά και το φεγγάρι, δηλαδή το πώς “πιάνεται” (= αρχίζει) μέχρι να ολοκληρωθεί ο κύκλος του.

Όλα τα παραπάνω σε συνδυασμό, βέβαια, με την ιδιαίτερη κοινωνική τους ζωή, την οποία χαρακτήριζαν οι συνεχείς μετακινήσεις κι η επακόλουθη φυσική απομόνωση, οδηγούσαν, αναπόφευκτα, στον περιορισμό των γνώσεών τους καθώς και της όποιας διεύρυνσης αυτών. Προς αυτήν την κατεύθυνση, συνέβαλε κι η έλλειψη των οποιοδήποτε μορφωτικών και εκπαιδευτικών μέσων, αλλά κι ο “αποκλεισμός” τους απ’ τον πολιτισμό της περιβάλλουσας κοινωνίας.

Συνεπακόλουθα, γίνεται αντιληπτό πως, ότι ξέφευγε απ’ τα στενά όρια της γνώσης τους ή, γενικά, τα όρια του αντιληπτού, ερμηνεύονταν απ’ τους Σαρακατσάνους, με βάση, ορισμένες συμβολικές προσεγγίσεις καθώς και τις προσωπικές, βιωματικές καταβολές τους. Ως τέτοιες, μπορούν να θεωρηθούν οι λαϊκές, μυθικές δοξασίες και οι παραδόσεις, που τους κληροδότησαν οι πρόγονοί τους.

2011-12-18T15:11:00.032+02:00

Το Σαρακατσιάνικο βιβλίο

του Θεόδωρου Γιαννακού

Οι Σαρακατσιαναίοι ήταν άνθρωποι σχεδόν αγράμματοι. Τα αγόρια μάθαιναν «νια κλίτσα γράμματα» στο δασκαλοκάλυβο ή τους τα μάθαινε κάποιος μεγαλύτερος κοντά στο κοπάδι. Τα κορίτσια ήταν εντελώς αναλφάβητα. Αυτός πιθανόν να είναι και ένας από τους λόγους που δεν άφησαν γραπτά μνημεία για τον πολιτισμό τους. Άλλωστε, κανένας από τους παλιότερους δεν θα πίστευε ότι αυτός ο τρόπος ζωής κάποτε θα τελείωνε.

Ευτυχώς για τον πολιτισμό των Σαρακατσιαναίων βρέθηκαν άνθρωποι - μη Σαρακατσιαναίοι - που ενδιαφέρθηκαν γι’ αυτόν την ώρα που ήταν στην ακμή του. Το έργο, που μας άφησαν, είναι πολύ σημαντικό. Η Αγγελική Χατζημιχάλη, ο Κάρστεν Χεγκ, Ο Κάμπελ, ο Γιώργος Καββαδίας, ο Ευάγγελος Τζιάτζιος, ο Μενέλαος Λουντέμης, ο Άρης Πουλιανός, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, o Σκαφιδάς και ο Γεωργακάς, είναι μερικοί απ’ αυτούς τους συγγραφείς.

Με το πέρασμα του χρόνου οι Σαρακατσιαναίοι κρέμασαν την κλίτσα τους και αστικοποιήθηκαν. Τα παιδιά τους έμαθαν γράμματα και τέχνες. Κάποιοι απ’ αυτούς, που έμαθαν γράμματα, ένιωσαν την εσωτερική ανάγκη ή το χρέος να κάτσουν να γράψουν για τη φύτρα τους. Θέλησαν με τον τρόπο αυτό ν’ αφήσουν παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές την προσωπική τους μαρτυρία, το προσωπικό τους βίωμα· αυτό που έζησαν κι αυτό που αγάπησαν στη στάνη. Έτσι, λοιπόν, έχουμε τον Σαρακατσιάνο συγγραφέα και το Σαρακατσιάνικο βιβλίο. Το Σαρακατσιάνικο βιβλίο είναι γραμμένο με μεράκι, με ευαισθησία και με μεγάλο αίσθημα ευθύνης. Είναι μια κατάθεση ψυχής.

Υπάρχει σήμερα μια πλούσια Σαρακατσιάνικη βιβλιογραφία και στο μέλλον θα γίνει ακόμη πλουσιότερη. Ο Γιάννης Μποτός, ο Ευριπίδης Μακρής, ο Γιώργος Αγραφιώτης, ο Δημήτρης Γαρούφας, ο Νίκος Κατσαρός, ο Γιώργος Φυτιλής, Ο Θόδωρος Γιαννιώτης, ο Γιώργος Καψάλης, ο Θωμάς Καλοδήμος, ο Γιώργος Τσουμάνης, ο Διονύσης Μαυρόγιαννης, ο Ε. Κίτσης, η Μαρία Πολυμεροπούλου-Τζιβελέκη, ο Βασίλης Γούλας και ο γράφων (ζητώ συγγνώμη αν ξεχνάω κάποιον), έγραψαν και γράφουν για το σινάφι μας.

Ασφαλώς και δεν πρέπει να ξεχνάμε τις σπουδαίες εκδοτικές προσπάθειες της Ομοσπονδίας μας, του Λαογραφικού Μουσείου των Σαρακατσάνων στις Σέρρες και βέβαια, της Αδελφότητας των Ηπειρωτών Σαρακατσαναίων Αθήνας.

Έχουν δημοσιευτεί κατά καιρούς και κάποιες ποιητικές συλλογές, νομίζω, αλλά δεν θυμάμαι τα ονόματα των δημιουργών κι ας μου το συγχωρήσουν.

Θέλω να επισημάνω, επίσης, ότι υπάρχουν Σαρακατσιάνοι συγγραφείς σαν το Γιώργο Φυτιλή ή σαν το Γιώργο Καψάλη, για παράδειγμα, που υπηρετούν και την παράδοσή μας, αλλά υπηρετούν και τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Αξίζει να προσέξουμε το έργο τους, γιατί είναι πράγματι ενδιαφέρον.

Βέβαια, υπάρχουν κι άλλοι Σαρακατσιαναίοι που έχουν γράψει βιβλία με επιστημονικό ενδιαφέρον κυρίως. Αυτό όμως δεν ενδιαφέρει το παρόν άρθρο. Θα ήταν, όμως, παράλειψή μου αν δεν έκανα αναφορά (εξ αιτίας του εθνικού του περιεχομένου) στο θαυμάσιο βιβλίο για τους άταφους στρατιώτες μας στην Αλβανία του Σαρακατσιάνου τέως Αντιπροέδρου της Βουλής Γιώργου Σούρλα.

Στόχος του κάθε συγγραφέα είναι το έργο του να γίνει γνωστό στο ευρύτερο κοινό. Αυτή είναι η ικανοποίησή του· είναι ακόμη μεγαλύτερη, αν το έργο του βρει ανταπόκριση κι αποδοχή. Το οικονομικό όφελος δεν το αφορίζουμε, αλλά νομίζω ότι κανένας Σαρακατσιάνος συγγραφέας δεν το έχει στο μυαλό του. Άλλωστε με ένα, δύο ή τρία βιβλία που θα γράψει κάποιος και με ένα τόσο μικρό αναγνωστικό κοινό (Οι Σαρακατσιαναίοι είναι λίγοι και σαν Έλληνες δε διαβάζουν ιδιαίτερα) πώς μπορούμε να μιλάμε για κέρδος.

Μια σημαντική δυσκολία που αντιμετωπίζει, σήμερα, ο Σαρακατσιάνος συγγραφέας είναι πώς θα κάνει γνωστό το έργο του στο κοινό στο οποίο απευθύνεται και πώς το έργο του θα φτάσει σ’ αυτό. Το κοινό μπορεί να είναι μικρό αλλά υπάρχει.

Αν πραγματικά θέλουμε να στηρίξουμε το βιβλίο μας και κατά συνέπεια την ίδια την παράδοσή μας, οφείλουμε να βρούμε τους τρόπους για να το κάνουμε. Εδώ, βέβαια, τον κύριο ρόλο πρέπει να παίξουν η Ομοσπονδία μας και οι Σύλλογοί μας. Η Ομοσπονδία, για παράδειγμα, μπορεί να οργανώνει εκθέσεις Σαρακατσιάνικου βιβλίου. Ο χώρος των ανταμωμάτων είναι η καλύτερη περίπτωση για έκθεση βιβλίου και ιδιαίτερα ο χώρος του κορυφαίου ανταμώματός μας στο Περτούλι. Στη Θεσσαλονίκη (έδρα της Ομοσπονδίας μας) και σε άλλες πόλεις γίνονται κάθε χρόνο εκθέσεις βιβλίου. Γιατί να μην υπάρχει εκεί κι ένα Σαρακατσιάνικο περίπτερο. Οφείλουμε να επισημάνουμε ότι η Ομοσπονδία μας έδειξε όλη την καλή της διάθεση να βοηθήσει το βιβλίο μας με τις εκδόσεις της. Αυτή η προσπάθεια έχει ατονήσει και πρέπει να συνεχιστεί.

Οι Σύλλογοί μας μπορούν να βοηθήσουν αποφασιστικά. Σε κάθε Σύλλογο υπάρχουν πέντε-δέκα άνθρωποι που το ψάχνουν το βιβλίο και δεν μπορούν να το βρουν. Θα μπορούσε ο κάθε Σύλλογος με δική του πρωτοβουλία να παίρνει από τον κάθε συγγραφέα δέκα-δεκαπέντε βιβλία τουλάχιστον και να τα διαθέτει σ’ αυτούς που θέλουν να τα διαβάσουν. Αν θέλετε, δικαιούται ο κάθε Σύλλογος να παίρνει και ένα μέρος από τις πωλήσεις. Δεν πρέπει να ξεχνάμε, επίσης, ότι το βιβλίο είναι το καλύτερο δώρο για τα παιδιά των Συλλόγων μας. Μπορεί το κάθε παιδί μας να φτιάξει τη βιβλιοθήκη του μέσα από το Σύλλογο. Μία άλλη βοήθεια που μπορούν να προσφέρουν οι Σύλλογοι είναι να παρουσιάζουν τα βιβλία στο κοινό της πόλης τους. Είναι κάτι που απαιτεί κόπο, αλλά παράλληλα προβάλλει και το Σύλλογο.

Ένα πολύ παρήγορο σημάδι είναι ότι κάποιοι Σύλλογοι άρχισαν να εκδίδουν τα βιβλία διαφόρων συγγραφέων. Εδώ αξίζει να αναφέρουμε :

την Αδελφότητα Σαρακατσαναίων Ηπείρου που μετέφρασε στα ελληνικά τη μελέτη του Χεγκ για τους Σαρακατσάνους,
το Σύλλογο Σαρακατσαναίων Κιλκίς που εξέδωσε τη « Σαρακατσιάνικη Λαλιά » και τα « Φέγινα πουλιά » του Θόδωρου Γιαννακού
το Σύλλογο Σαρακατσαναίων Ημαθίας που εξέδωσε το βιβλίο « Τα Σαρακατσιάνικα τσελιγκάτα του Βερμίου και η ζωή στις στάνες τους » του Νίκου Κατσαρού.

Είναι μια αξιέπαινη πράγματι πρωτοβουλία που μόνο καλό μπορεί να φέρει, και μακάρι να βρει και άλλους μιμητές.

Γνωρίζω το μεράκι των πολύ λίγων ρομαντικών που ασχολούνται με τους Συλλόγους, τον κόπο και τον ιδρώτα που χύνουν για το Σύλλογο, καθώς και την ευαισθησία που τους διακρίνει. Πιστεύω όμως ότι όλοι όσοι ασχολούμαστε με τον πολιτισμό μας πρέπει να προσπαθήσουμε να τον σηκώσουμε λίγο παραπάνω. Το βιβλίο το σαρακατσιάνικο προβάλλει επάξια τον πολιτισμό μας κι αξίζει να το προσέξουμε και να το αγκαλιάσουμε.

2011-12-08T22:58:00.016+02:00

Οι παρέες γράφουν ιστορία

Η παρέα του Καιμάκτσαλαν

Όρθιοι από αριστερά : Γιάννης Μαλογιάννης, Χρήστος Τέγος, Τάκης Μπάκας, Γιάννης Σακαλής, Τάκης Μάμαλης, Θόδωρος Ζαραλής και Γιάννης Κωτούλας.

Καθιστοί από αριστερά : Γιάννης Γκαρέλης, Στέργιος Καραγιάννης, Κώστας Σούρλας, Γιώργος Κολοβός και Κώστας Λώλος.

του Γιώργου Κολοβού

Ο τίτλος της πετυχημένης εκπομπής του Σεραφείμ Φυντανίδη δηλώνει πως μία ομάδα ανθρώπων όταν εχει κοινά χαρακτηριστικά και σωστή επικοινωνία, μπορεί να έχει και μία παραγωγική κοινωνική σχέση. Αυτό συμβαίνει και στο χώρο των Σαρακατσαναίων, κατ αρχήν μέσω των συλλόγων, αλλά και σε μικρότερη κλίμακα μέσα από τις παρέες. Η καθημερινότητα δοκιμάζει τις σχέσεις των ανθρώπων και άλλες τις εκφυλίζει και άλλες τις διατηρεί ζωντανές.

Η παρέα του Καιμάκτσαλαν αποτελείται από 20 περίπου άτομα, που χρόνια τώρα ανεβαίνουν στο βουνό με κάθε ευκαιρία. Αρκεί ένα τηλεφώνημα κάποιου, για ν’ ανεβούμε στο βουνό. Το καλοκαίρι κατασκηνώνουμε με τις οικογένειες και δημιουργείται μία γειτονιά από αντίσκηνα, στο χώρο του ανταμώματος. Από μερικά Σαββατοκύριακα έως και αρκετές ημέρες, άντρες, γυναίκες και παιδιά διασκεδάζουμε και απολαμβάνουμε το δάσος. Το χειμώνα το ανέβασμα γίνεται μόνο από άντρες και η τελευταία συνάντηση έγινε την Κυριακή 4 Δεκεμβρίου 2011.

Μετά την πρώτη στάση στο ξενοδοχείο στην Κερασιά για τη συνάντηση και τον πρωινό καφέ (με γλυκό κουταλιού παρακαλώ), ανηφορήσαμε προς την κορυφή. Η συνέχεια ήταν η αναμενόμενη. Βγήκαν τα τσίπουρα (με η χωρίς γλυκάνισο) και οι μεζέδες (τουρσί και μπάτζιος), στο τραπέζι που έφτιαξε και τοποθέτησε μόνιμα εκεί ο Θόδωρος Ζαραλής. Το κρύο αισθητό, αλλά το αλκοόλ ανέβασε και τη θερμοκρασία και το κέφι.

Ο Γιάννης Μαλογιάννης είχε αναλάβει να ψήσει από βραδίς ένα αρνί στη σούβλα. Μας το έφερε στο ταψί και βέβαια ήταν πεντανόστιμο. Κρύο, αλλά το αρνί τρώγεται καλύτερα κρύο.

Τα γέλια από τα πειράγματα και τ’ αστεία δεν σταματούσαν, αλλά το πιό δυνατό γέλιο ήταν αυτό του Γιάννη Κωτούλα.

Ο Τάκης Μπάκας είναι αυτός που μας παρακινεί συχνότερα ν’ ανεβούμε στο Καιμάκτσαλαν. Με τον πληθωρικό του χαρακτήρα βρίσκει πάντοτε λύσεις για όλα. Το κονάκι του έχει την καλύτερη θέση και στήνει τη σκηνή τον Ιούνιο και την ξεστήνει το Σεπτέμβριο. Ο Τάκης φρόντισε ν’ αφήσει ένα δικό του αρνί στο ξενοδοχείο πριν ξεκινήσουμε, για να ψηθεί και να είναι έτοιμο όταν γυρίσουμε.

Φτάσαμε λοιπόν το μεσημέρι και μας περίμενε ένα ζεστό ψητό αρνί με τη σηκωταριά του. Τα πηρούνια πήραν φωτιά και το πρωινό τσίπουρο έδωσε τη θέση του στο κόκκινο κρασί. Τα αστεία έδωσαν τη θέση τους στα τραγούδια. Αναστατώσαμε το ξενοδοχείο ευχάριστα και κανένας απο τα διπλανά τραπέζια δεν έδειξε να ενοχλείται.

Ο Γιάννης Μαλογιάννης έφερε και το γιό του Δημήτρη. Ήταν μία ευχάριστη έκπληξη γιατί ο Δημήτρης έβγαλε το κλαρίνο του και παρά το νεαρό της ηλικίας του, μας εντυπωσίασε με το παίξιμο του και βέβαια μας υπόσχεται πολλά για το μέλλον. Μπράβο Δημήτρη !!!

Τι τον θες τον Στέργιο Καραγιάννη. Σηκώθηκε αμέσως να χορέψει κι από κοντά ο Τάκης Μάμαλης και ο Γιάννης Γκαρέλης και όλοι οι υπόλοιποι. Το γλέντι άναψε με τραγούδια και χορό, μέχρι αργά το απόγευμα.

Κάποια στιγμή έπρεπε να φύγουμε. Φύγαμε για να ξαναγυρίσουμε όμως, γιατί το Καιμάκτσαλαν με την ιστορία του και τις ομορφιές του, έχει μπει μέσα στην καρδιά μας. Όλοι εμείς μπορεί να έχουμε τις προσωπικές μας υποχρεώσεις, κρατάμε όμως δεμένη αυτή την παρέα, γιατί …....οι Σαρακατσάνικες παρέες γράφουν ιστορία.

Να ’μαστε όλοι γεροί ν’ ανταμώνουμε

2011-11-19T07:48:00.029+02:00

Μήτρος Κυριακού

Απο τη Διαλαμπή Ροδόπης

του εγγονού του Δημήτρη

Τη βιογραφία του κ. Μήτρου Κυριακού κατέγραψε, επιμελήθηκε και μας έστειλε ο δεκαεπτάχρονος εγγονός του Δημήτρης. Ο Δημήτρης αξίζει συγχαρητήρια για πολλούς λόγους. Κατ’ αρχήν γιατί πήρε την πρωτοβουλία να καταγράψει την ιστορία του παππού του, αλλά και διότι χρησιμοποίησε τη Σαρακατσάνικη λαλιά όπως την άκουσε. Επι πλέον μας απέστειλε και σπάνιες φωτογραφίες, που από μόνες τους προβάλλουν τη φυσιογνωμία των Σαρακατσάνων της Θράκης. Με ιδιαίτερη χαρά τη φιλοξενούμε στην ιστοσελίδα μας.

●●●

Γεννήθηκα στις 30 Ιουλίου 1926 στο Καραμάτι στο Λειβαδίτη Ξάνθης, στο τσελιγγάτο του Κωσταντή του Μπάτζιου. Τον πατέρα μ΄ τον έλεγαν Αναστάση και τ΄ μάνα μ΄ Ρήνου και ήταν απ΄ τ’ς Βαλεραίοι. Η μάνα μ’ ήταν Βουργαρ’νή και παλιά λέγονταν Νακαίοι, αλλά ο παππούς τ’ς μάνα μ’ είχε καμπούρα και φαίνονταν σαν να έχει φορτωμένη τ’ βαλέρα απ’ γκ’βάλαγαν το νερό και τον φώναζαν Βαλέρα. Στην Ελλάδα πέρασαν το 1920 και είχαν καλύβια στην ανατολική και κεντρική Θράκη.

Νίκας και Γιάννος Βαλέρας

Ανδριανούπολη Ανατολικής Θράκης - 1914

Οι πρόγονοι μ΄ πριν έρθουν στ΄ Θράκη τ’ς ήταν στην Ήπειρο κ΄ είχαν κονάκια κοντά στα Γιάννενα. Όταν έφευγαν οι άνδρες απ’ τα κονάκια πάν’γαν οι στρατιώτες τ΄ Αλή Πασιά και έκλεβαν κορίτσια για το χαρέμι τ’. Τότε μαζόχ’καν οι Κυριακαίοι και οι Τσαραίοι απ τ’ς ήταν αντάμα και παν και έκαψαν ένα Τούρκικο χωριό εκεί σ’μά. Μόλις το έμαθε αυτό ο Αλή Πασιάς διέταξε να τ’ς πιάσουν και να τ’ς σφάξουν.

Νίκας και Γιάννος Βαλέρας

Κάρλοβο Βουλγαρίας – 1917

Τότε είχαν βγάλει και ένα τραγούδι για τον Τσάρα Νικολή απ’ ήταν καπετάνιος τ’ς ομάδας εκείνων των παιδιών π΄ έκαψαν το χωριό!

Κει πέρα βγαίνει ένας καπνός κι ακούγονται ντουφέκια

μηδά σε γάμο πέφτουνε μιδά σε χαροκόπι

ουδί σι γάμο πέφτουνε ουδέ σε χαροκόπι

Τσιάρα Νικόλας πολεμά με τους Αρβανιτάδες

πάψε Τσιάρα μ’ τον πόλεμο πάψε και το ντουφέκι

να κατακάτσει ο κουρνιαχτός να μετρηθούν τα ασκέρια

μετριούνται οι Τούρκοι τρείς βολές και λείπουν τρείς χιλιάδες

μετριούνται τα τσαμόπουλα και λείπει ένας λεβέντης

Σαρακατσάνικος γάμος

Κάρλοβο Βουλγαρίας – 1937

Μετά απ’ αυτό, κυνηγημένοι απ τ’ς Τούρκοι, έφυγαν οι Κυριακαίοι και πήγαν εκείνο το καλοκαίρι στο Μακρυγιάννη, τον πατέρα τ’ Κατσαντώνη απ’ ήταν μπατζανάκ’ς ενός Κυριάκου και μετά έφυγαν και πέρασαν άλλοι κατ’ τη Σερβία και άλλοι κατ’ τη Μακεδονία.

Αναστάσης Κυριακού και Νάσιος Κοψίδας

Καβάλα - 1921

Το 1869 ο προπάππος μ’ πέρασε στ’ Βουλγαρία μαζί με τον αδερφό τ’ τον Βασίλη και έφκιασαν ενα απο τα τρανύτερα τσελιγκάτα τ’ς Βουλγαρίας. Ξεχείμαζαν πάλι για λίγα χρόνια στ’ Χαλκιδική στην Κασσάνδρα, μέχρι που τα δύο αδέρφια χώρ’σαν τα τσελιγκάτα επειδή δεν χώραγε ο τόπος τα κοπάδια τ’ς. Όταν χώρ’σαν, ο προπάππος μ έκατσε εκεί απ’ τ’ς ήταν και ο αδερφός τ’ ο Βασίλης. Πέρασε στο κέντρο τ’ς τότε Βουλγαρίας και ξεχείμαζαν εκεί σ’μά. Το ξεκαλοκαιριό το είχε αγορασμένο και το έλεγαν Ντουσπάτ και ήταν ακριβώς στα τότε σύνορα Τουρκίας – Βουλγαρίας.

Γιάννος Βαλέρας και Κωνσταντίνος Μπάτζιος

1922

Το 1894 οι Τούρκοι σκότωσαν τον Κυριακαναστάση (προπάππος μ’) γιατί τα κοπάδια τ’ ήταν μεγάλα και βόσκαγαν όλη την περιοχή κοντά στο χωριό και το είχε αγορασμένο. Όταν ξεκίν’σαν να πάν οι Τούρκοι στα καλύβια να τον χαλάσουν τ’ς είδαν απ το τσελιγκάτο και πέρασαν στ’ Βουλγαρία. Στον Κυριακαναστάση έλεγαν να πάει μαζί τ’ς, αλλά αυτός νόμιζε οτι αν θα τ’ς δωροδοκούσε με τυρί βούτυρο ή ακόμα και λίρες δεν θα τον χάλαγαν. Ο πατέρας μ’ ήταν μκρό παιδάκι 9 χρονών και έκατσε μέσα σε μια τούφα παραπέρα απ τα καλύβια για να δει τι θα γένει και είδε να έχουν οι Τούρκοι τον παππού τ’ αλυσοδεμένο και να τον παίρνουν απο κει. Έλεγε ο πατέρας μ’ οτι το κεφάλι και οι ώμοι τ’ ξεχώριζαν απ τ’ς Τούρκοι. Όταν τον πήραν τ’ είχαν δεμένα τα χέρια μπροστά κοντά στο σλιάφι και αυτός τα έβαλε μέσα και άρχισε να πετάει στ’ στράτα οτιδήποτε είχε μέσα σ΄αυτό για να βρουν οι δικοί του έστω και το κφάρι τ’. Μετά απο αυτό πολλές βολές προσπάθ’σαν να παν να τον βρούν αλλά δεν τ’ς άφηναν οι Τούρκοι. Την επόμενη χρονιά που έβγαιναν τα τσελιγκάτα στα β’νά, ένα τσελιγκάτο κόνεψε για να περάσει τ’ νύχτα τ κόντα στην γέφυρα π’ τον είχαν σκοτώσει και είπαν οι τσομπάνιδες στον κόσμο οτι βρήκαν ένα κ’φάρι και λίγα ρούχα κατ’ απ τ’ γέφυρα. Εκεί ήταν μια πρώτη τ’ ξαδέρφη και πάει και έθαψε τα κόκαλα τ’.

Αλέξανδρος Βαλέρας, Μήτρος Κυριακού, Στέργιος Βαλέρας

Αλεξανδρούπολη - 1942

Τον αδερφό τ’ Κυριακαναστάση τον Βασίλη πάλι Τούρκοι τον σκότωσαν αλλά διαφορετικά. Είχε πάει μια μέρα ένας Τούρκος στρατηγός στα καλύβια και τον δάγκωσε μια σκύλα απ’ το τσελιγκάτο και βγήκε ο Βασίλης και να τ’ μάσει και τον πυροβόλησε στο χέρι. Πάν’γε στ’ς γιατροί τ’ς Τούρκοι και τ’ έβαναν αλ’φές και δεν πέρναγε η λαβοματιά για να τ’ τρώνε τ’ς παράδες τ’. Μια μέρα πάει σε έναν γιατρό και είπε κατηγόριες για τ’ς αλ’νούς τ’ς γιατροί και τ’ έβαλε αφιόνι μέσα στην αλ’φή και πέθανε.

Τότε έβγαλαν και το τραγούδι :

χαλάσανε τρία μπατζιά κι τρία τσελιγκάτα

χαλάσαν και τον κεχαηά τον Κυριακαναστάση

που το ‘μαθες που τ’ άκουσες ν εσύ βρε παλικάρι

το λέει Μπουζιανα θλιβερά και παραπονεμενα

που της χαλασαν δυο παιδιά δυο τούρκικα ασκέρια

Σαρακατσάνικο σχολείο στα καλύβια του Ρόιδου

Χαιντού – 1936

●●●

ΟΙ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΙΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 1900

Χάρτης μετακινήσεων

Το 1900 οι Κυριακαίοι πέρασαν στας Σέρρας και μετά στην Καβάλα.

Το 1922 οι γονείς μ’ παντρεύτηκαν στην Καβάλα και μετά πέρασαν στ’ Θράκη και πάν στ’ Μπάτζιου το τσελιγκάτο απ’ γίν’κα εγώ. Εκεί ήμασταν 25 οικογένειες, 3.000 πρόβατα, 200 γίδια και 150 άλογα. Και ξεχειμάζαμε στα Άβδηρα Ξάνθης.

Το 1928 φύγαμε απ’ το τσελιγκάτο του Μπάτζιου και πήγαμε στο Φουντουτζιάκι (Λεφτοκαρυά) Έβρου, στο τσελιγκάτο του Γ. Καραλή. Ξεχειμάζαμε έξω απο το χωριό Άβανατας Έβρου και εκεί ήμασταν 10 οικογένειες, 3.000 πρόβατα 1.000 γίδια και 150 άλογα.

Μήτρος και Θόδωρος Κυριακού

Καβάλα – 1947

Το 1933 πήγαμαν στο τσελιγκάτο του Γκίκα στο Μικρο Δέρειο Έβρου και εκεί ήμασταν 30 οικογένειες και 5.000 πρόβατα 600 γίδια και 120 άλογα.

Το 1937 την άνοιξη έφευγαμαν απ’ τον Γκίκα και πήγαμαν στο τσελιγκάτο του Ρόιδου στο Σαριάρι, στο Λειβαδίτη Ξάνθης. Εκεί ήμασταν 18 οικογένειες, 1.500 πρόβατα και 100 άλογα. Απο το 1937 και μετά δεν αλλάξαμε τσελιγκάτο. Ξεχειμάζαμε στη Διαλαμπή Ροδόπης που ήμασταν 10 οικογένειες, 1.000 πρόβατα, 200 γίδια και 80 άλογα.

Θεόδωρος Κυριακού, Μαρία Κυριακού, Αικατερίνη Βαλέρα

Διαλαμπή Ροδόπης - 1947

Το 1947 πήγαμε στο Χρυσοχώρι Καβάλας ως ανταρτόπληκτοι και το 1949 γυρίσαμε πίσω στη Διαλαμπή, όπου και κατοικήσαμε.

Το 1963 έφκιασαμαν σπίτι και απο τότε δεν φύγαμε απ’ το χωριό, ούτε εμείς ούτε τα κοπάδια μας. Το χωριό παλιά ήταν τουρκικό και έμεναν Τούρκοι Αγάδες και το έλεγαν Μπαλαμπάν. Όταν αρχίσαμε να ξεχειμάζουμε στο Μπαλαμπάν άρχισαν οι Τούρκοι να φεύγουν και σήμερα το χωριό έχει 2-3 οικογένειες μουσουλμάνων. Εγώ σχολείο πήγα μέχρι την τρίτη δημοτικού. Σχολείο πάν’γαμαν στα καλύβια, πλέρωναμαν δάσκαλο και έρχονταν και μας έκανε μάθημα στο δασκαλοκάλυβο, τ’ς τρείς θερινούς μήνες.

Οικογένειες Δημητρίου και Θεόδωρου Κυριακού

Διαλαμπή Ροδόπης - 1953

●●●

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Είμασταν 4 αδέρφια με τη σειρά : Βαγγελή, Μήτρος, Θόδωρος, Μαρία.

Η αδερφή μ’ η Βαγγελή παντρεύτηκε το 1949 τον Νικόλα τον Φλωροκάπη απ’ την Καβάλα και το 1950 ήρθαν στη Διαλαμπή κι αυτοί.

Οικογένειες Δημητρίου Κυριακού και Νικολάου Φλωροκάπη

Διαλαμπή Ροδόπης - 1950

Εγώ παντρεύτηκα το 1950 την Βασιλική Μπουρντούνη απ’ το Εράσμιο Ξάνθης. Οι Μπουρντουναίοι είχαν καλύβια στο oτζιάκι τ’ Λεπίδα στην Απτέβα Ξάνθης δυτικά του Λειβαδίτη και ξεχείμαζαν στο Εράσμιο.

Η Βασιλική (σύζ. Μήτρου Κυριακού) και η Γιαννούλα (σύζ. Θεόδ. Κυριακού )

Διαλαμπή – 1954

Ο Μήτρος Κυριακού και η Γιαννούλα σύζυγος Θεόδ. Κυριακού

Οικογένεια Χ.Μπουρντούνη

Εράσμιο Ξάνθης – 1952

Ο αδερφός μ’ ο Θόδωρος παντρεύτηκε το 1953 την Γιαννούλα Μπανιώτη απ’ τα Παγούρια Ροδόπης. Οι Μπανιωταίοι τ’ς ήταν τον χειμώνα στα Παγούρια και το καλοκαίρι στη Μπουζάλα ή το Μπόζντα Δράμας αλλά παλιά ήταν Βουργαρ’νοί και μετά πέρασαν σιαδώ.

Γάμος Θεόδωρου Κυριακού και Γιαννούλας Μπανιώτη

Διαλαμπή Ροδόπης -1953

Γάμος Θεόδωρου Κυριακού και Γιαννούλας Μπανιώτη

Διαλαμπή Ροδόπης -1953

Οικογένεια Κωνσταντίνου Μπανιώτη

Παγούρια Ροδόπης – 1947

Η αδερφή μ’ η Μαρία παντρεύτηκε το 1957 με τον Κούτρα τον Κώστα στο Παρανέστι Δράμας και το 1960 ήρθαν κι αυτοί στη Διαλαμπή.

Γάμος Κωνσταντίνου Κούτρα και Μαρίας Κυριακού

Παρανέστι Δράμας - 1957

Η Γιαννούλα (σύζ. Θεόδ.Κυριακού) και Μαρία (σύζ. Κων/νου Κούτρα)

Διαλαμπή – 1953

Σαρακατσάνες στη Διαλαμπή – 1953

●●●

2011-11-03T18:39:00.068+02:00

Η θεραπεία

της ΄΄τρέλας΄΄ των προβάτων

του Γιώργου Κολοβού

΄΄Εμάς μας ενδιέφερε να περνάει καλά η προβατίνα΄΄.

Aκούστηκε πολλές φορές σε συνεντεύξεις από γέροντες Σαρακατσάνους, η παραπάνω φράση. Το βιός, ο μεγάλος πλούτος των Σαρακατσαναίων ήταν τα πρόβατα, γιατί ζούσαν απ’ αυτά, τρέφονταν με το γάλα τους και έφτιαχναν ρούχα με το μαλλί τους. Ολόκληρη η ζωή τους στηρίζονταν στη φροντίδα και άρα στην καλοπέραση του κοπαδιού. Επι πλέον, με την καθημερινή ενασχόληση, ήταν σε θέση να γνωρίζουν για όλα τα πρόβατα τις ιδιαιτερότητες τους. Διέκριναν τα προβλήματα και είχαν αναπτύξει την ικανότητα να τα αντιμετωπίζουν, χωρίς γνώσεις ιατρικής. Ανάμεσα σ’ αυτά υπήρχαν και περιστατικά με πρόβατα που ΄΄βουρλίζονταν΄΄ και είχαν τη λεγόμενη ΄΄τρέλα των προβάτων΄΄.

Μπαλαίοι – Βέρμιο 1953

Ας δούμε πρώτα την επιστημονική της εξήγηση :

Η ΄΄τρομώδης νόσος΄΄ των αιγοπροβάτων

H ΄΄τρομώδης νόσος΄΄ (στα αγγλικά Scrapie), είναι μια θανατηφόρος νευροεκφυλιστική νόσος που προσβάλει τον εγκέφαλο προβάτων και αιγών με κύρια κλινικά συμπτώματα την αστάθεια στο βάδισμα και την απώλεια προσανατολισμού. Τα αιγοπρόβατα όταν πάσχουν από την ασθένεια αυτή, εμφανίζουν νευρικότητα, αναπηδούν στα μπροστινά πόδια, ταλαντεύονται, τρέμουν, εχουν έντονη σιαλόρροια κατά τη μάσηση, ξύνονται χαρακτηριστικά και τελικά πεθαίνουν. Συμπτώματα εμφανίζουν συνήθως ζώα ηλικίας δύο έως πέντε ετών. Η ασθένεια οφείλεται σε μολυσματική πρωτεϊνη και ανήκει στην ομάδα των μεταδοτικών σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών.

Οι Σαρακατσαναίοι είχαν αναπτύξει την ικανότητα να επεμβαίνουν ΄΄χειρουργικά΄΄ και να θεραπεύουν τα πρόβατα από τη νόσο αυτή. Ας δούμε τον τρόπο, μέσα από τις μαρτυρίες του Αλέκου Μπαλά και της συζύγου του Ευαγγελίας (το γένος Ζαραλή) :

Ευαγγελία Ζαραλή :

Όταν είχαμε πρόβατα τρελαίνονταν από κανένα, αλλά ο πατέρας μ’ ο Ανδρέας Ζαραλής ήταν γιατρός σ’ αυτά. Ήξερε που είναι η τρέλα, την έβρισκε και την έβγαζε. Όλα τα πρόβατα γίνονταν καλά, … δεν ψόφαγαν απ’ τα χέρια τ’,… ενενήντα τα εκατό επιτυχία. Κάθε χρόνο είχαμε από δυό-τρία τέτοια πρόβατα. Όταν ένα πρόβατο έχει τρέλα χάνεται, κάθεται πίσω και δεν μπορεί ν’ ακολουθήσει το κοπάδι. Φέρει γύρες. Φέρει αριστερά είναι απ’ αριστερά η τρέλα, …φέρει δεξιά είναι από δεξιά η τρέλα. Πιο πολύ το πάθαιναν τα ζ’γούρια.

Ο πατέρας μ’ το ’δενε τα ποδάρια, και οι άλλοι το κράταγαν να μην κουνιέται. Έβαζε ένα δίφραγκο σε αναμμένο οινόπνευμα, …το ’καιγε, …το αποστείρωνε και το ’βαζε στο κεφάλι επάνω και έκοβε το δέρμα στο σημείο εκείνο. Έκανε μια τρυπούλα στο κόκκαλο με το βελόνι και πάταγε από δω, πάταγε από κει και …πετάγονταν το μυαλό. Ήταν μια φούσκα με μικρόβιο μέσα. Πότε έβγαινε ολόκληρη και πότε έσπαγε. Αφού το καθάριζε και τράβαγε τα υγρά, έβαζε το δίφραγκο πάνω απ’ την πληγή και το βούλωνε με καθαρό κερί. Το ζύμωνε το κερί, μαλάκωνε και μετά έβαζε μάλλινα πανιά και τα έραβε σφιχτά με τα μαλλιά του κεφαλιού του προβατου. Ύστερα από μερικές μέρες, έτρεφε το κόκκαλο και έκλεινε η τρύπα και τα μαλλιά με το δίφραγκο έφευγαν, …έπεφταν κάτω.

Όταν ήταν στα χειμαδιά στη Χαλκιδική, ένας γιατρός απ’ τον Πολύγυρο ζήτησε απ’ τον πατέρα μου να κάνει το ίδιο και σε έναν άνθρωπο στο τρελοκομείο. Ο πατέρας μου όμως δεν δέχτηκε. Το ζ’γούρι λέει το σφάζω και το πετάω, …τον άνθρωπο δεν μπορώ, θα έχω τύψεις. Μα θα σώσεις κόσμο, του λέει ο γιατρός. Όχι, επέμενε ο πατέρας μου δεν μπορώ να το κάνω.

Αλέκος Μπαλάς

Η τρέλα το τρώει το κόκκαλο. Πάταγε λοιπόν ο πεθερός μ’ το κεφάλι και έβρισκε το σημείο που ήταν μαλακό και καταλάβαινε που είναι. Όπως είναι το καρπούζι το χαλασμένο. Από εκει ξεκίναγε. Κούρευε το μαλλί από πάνω και το χάραζε μ’ ένα ξυράφι, απ’ τα μεγάλα τα παλιά. Μετά έκαιγε ένα σίδερο, το ακουμπούσε εκει που θα έκανε την τρύπα και το προχώραγε. Κάτω απ’ το δέρμα είχε κόκκαλο (το κόκκαλο ήταν μαλακό) και μέσα μυαλό. Έκοβε με το καμμένο ξυράφι το μαλακό κόκκαλο, έβγαζε το μυαλό και μετά έβαζε το κερί με τη δεκάρα. Το κερί σφράγιζε για να δέσει το κόκκαλο και το έβαζαν για να μην μπαίνει αέρας η σκόνες. Πάνω απ’ το κερί έβαζε το νόμισμα και το μπάλωναν σφιχτά για να δέσει με το υπόλοιπο μαλλί. Μετά από μερικές ημέρες, έκλεινε η τρύπα, ….έπεφταν το κερί με το πανί και το νόμισμα ….και το πρόβατο γίνονταν καλά.

2011-10-23T21:39:00.022+03:00

Oι πλάτες απ’ τα σφαχτά

του Θεόδωρου Γιαννακού

Οι παλιοί Σαρακατσιαναίοι πίστευαν πολύ στις πλάτες από τα σφαχτά. Τις τήραγαν για να δουν τα μελλούμενα. Αν θα γίνει πόλεμος, πώς θα πάει το βιο, αν υπάρχει θάνατος κ.τ.λ. Λίγοι όμως ήταν αυτοί που ήξεραν να τις «διαβάζουν» καλά. Τα σημάδια της πλάτης έδειχναν φυσικά για το νοικοκύρη του σπιτιού. Πιο πολύ από όλες τις πλάτες έδειχναν οι πλάτες από τα σφαχτά που έσφαζαν στα γκουρμπάνια.

Ας προσπαθήσουμε τώρα με τη βοήθεια της 80χρονης Σαρακατσιάνας γερόντισσας Μαρίας Καραφυλλιά να «διαβάσουμε» μια πλάτη.

Η πλάτη από το ζώο μοιάζει περίπου με ισοσκελές τρίγωνο. Επάνω στην πλάκα από την πλάτη υπάρχει ένα κόκκαλο που είναι κάθετο σε αυτήν. Το κόκκαλο αυτό το λένε σταυρό. Παίρνουμε το τρίγωνο (πλάτη) και το αναστρέφουμε. Τώρα η κορυφή κοιτάζει προς το έδαφος. Κοιτάζουμε την πλάτη από την μπροστινή μεριά. Από την πίσω μεριά είναι ο σταυρός. Από την αριστερή πλευρά, τη μεριά του σταυρού είναι οι Χριστιανοί. Από τη δεξιά πλευρά είναι οι αλλόθρησκοι. Η πλευρά που έχει περισσότερη σκιά (κάτι σα μουτζούρα, θολούρα), είναι και η πιο δυνατή. Η κορυφή από τη βάση κάποιες φορές είναι κάπως μυτερή, κάτι σαν βέλος. Αν είναι η δεξιά κορυφή τότε η δύναμη πάει στους αλλόθρησκους. Αν είναι η αριστερή πάει στους Χριστιανούς.

Όταν η πλάτη έχει πολλή θολούρα (σκιές) από τη βάση μέχρι το κέντρο, ας πούμε του τριγώνου, τότε στο κράτος θα υπάρχει πολλή ανακατωσούρα, φασαρίες, πόλεμος. Για να υπάρχει ηρεμία θα πρέπει η επιφάνεια του τριγώνου να είναι άσπρη και στη βάση του λίγο θολή.

Τα μαύρα στίγματα πάνω στην πλάτη είναι μνήματα, θάνατος. Αν το στίγμα είνει μικρό και στρόγγυλο πρόκειται για άντρα. Αν είναι κάπως μακρόστενο πρόκειται για γυναίκα. Αν είναι κατα κάποιο τρόπο στο κέντρο και ανάμεσα από τις δυο πλευρές της κορυφής πρόκειται για το νοικοκύρη. Αν είναι κάπως στο πλάι πρόκειται για συγγενή του νοικοκύρη. Βάζουμε πάνω στην κορυφή τον αντίχειρα. Αν η τελευταία φάλαγγα από το δάχτυλο καλύπτει το στίγμα, τότε ο θάνατος δεν ήρθε ακόμα. Αν η φάλαγγα δεν το καλύπτει και είναι μακρύτερα, τότε ο θάνατος έχει επέλθει. Στίγμα επάνω στην κούπα από την πλάτη σημαίνει θάνατος για το νοικοκύρη. Κούπα λέμε την κορυφή που έχει το σχήμα μιας μικρής γούρνας.

Το νεύρο που είναι κολλημένο από την άκρη της κούπας δείχνει τα άλογα. Αν είναι μακρύ και γερό πάει να πει ότι τα άλογα θα πάνε καλά. Και ξέρουμε πόση σημασία είχαν τα άλογα για τους Σαρακατσιαναίους.

Πάμε τώρα στο σταυρό. Όταν η ράχη έχει σκιές πέρα πέρα, τότε τα πρόβατα δεν θα έχουν πρόβλημα. Αν υπάρχουν ασπρίλες μέσα στις σκιές, τότε θα έχουμε απώλειες.

Η ράχη από το σταυρό είναι κάπως πλατιά. Βάζουμε κάτω από το πλάτωμα το δάχτυλό μας. Αν το δάχτυλο βρίσκει εμπόδιο και κρατάει την πλάτη, τότε τα οικονομικά του σπιτιού θα πάνε πολύ καλά. Αν η πλάτη πέσει , τότε θα έχουμε οικονομικά προβλήματα.

Κάποιες σπάνιες φορές πάνω στη πλάτη υπήρχε τρύπα. Αυτό ήταν σίγουρα θάνατος και μάλιστα από σφαίρα. Κάποια φορά σε ένα γλέντι, ο ειδικός τήραξε την πλάτη. Είδε μια τρύπα πάνω στην πλάτη. Το ανακοίνωσε στους άλλους. Όλοι τρόμαξαν κι αμέσως ο χορός σταμάτησε. Μετά από δυο μέρες βρήκαν μια φοράδα σκοτωμένη με μια σφαίρα στο μέτωπο. Έτσι ησύχασαν. Η πλάτη έδειξε στη φοράδα είπαν.

Ο Ευριπίδης Μακρής στο βιβλίο του ΄΄Ζωή και παράδοση των Σαρακατσαναίων΄΄ αναφέρει : Το Νοέμβρη του 1973 πήγα να ιδώ τους γονείς μου που ήταν με τα αδέρφια μου. Έσφαξαν αρνί το βράδυ. Ο πατέρας μου (ήταν 68 χρονών) πήρε την πλάτη και την τήραξε.

- « Άιντι, γριά, είπε στη μάνα μου, κάποιος από τους δυο μας απάνω στο χρόνο θα φύγει. Η πλάτη έχει μνήμα μέσα στο σπίτι ».

Φυσικά δε δώσαμε σημασία, γιατί είναι αλήθεια πως λίγοι είναι αυτοί που δίνουν σημασία σ’ αυτά τα πράγματα. Η αλήθεια είναι πάντως πως πράγματι πριν κλείσει ο χρόνος, την 1η Οκτωβρίου το ’74 ο πατέρας μου πέθανε. Σύμπτωση ; Πρόβλεψη ; Δεν ξέρω.

Σχετικές αναφορές

Σπύρος Νάστος (Πυλαία Έβρου):

Το 1955 το καλοκαίρι, του Προφήτη Ηλία η της Παναγίας δεν θυμάμαι, είχε κουρμπάνι ένας θείος μου, ο μπάρμπας μου ο Χρήστος. Ένας γαμπρός μου από πρώτη ξαδέλφη, όπως έλεγαν καταλάβαινε την πλάτη και δίπλα απ αυτόν κάθοταν ένας συμπέθερος μου, ο μπάρμπα Κώτσος ο Κλειτσιώτης. Κάθονταν όλοι γύρω-γύρω από το τραπέζι και τραγουδούσαν το κουρμπάνι. Βλέπει την πλάτη και λέει : Κωστάκη, το στόμα σου ραμμένο, αυτός ο νοικοκύρης άλλο κουρμπάνι δεν θα σφάξει. Πράγματι, το Γενάρη πέθανε, ήταν ένα μεγάλο χιόνι και πήγαιναν απάν κι αυτός παράμεινε, γύρισαν να τον πάρουν πίσω, αλλά πάγωσε απ το χιόνι. Εκείνοι που καταλάβαιναν, καταλάβαιναν. Αυτό το πιστεύω κι απ΄ ότι άκουγα απ΄ τους παλιούς. Δεν διάβαζαν όλες τις πλάτες, το ταμένο μόνο διάβαζαν. Έταζαν ένα αρνί την ώρα που γεννιόταν κι έλεγαν αυτό είναι κουρμπάνι, θα το σφάξω στη γιορτή μου. Δεν διάβαζαν όλα τα αρνιά μόνο το ταμένο.

Χρήστος Γίδαρος (Ν.Κορδελιό-Θεσσαλονίκη):

Παρ’ όλο που στη Σαρακατσάνικη οικογένεια ο άντρας αποφάσιζε, ....στο μόνο πράγμα που δεν έφερνε αντίρρηση ο άντρας στη γυναίκα ήταν στο τάμα. Το αποφάσιζε η γυναίκα. Το τάμα θα το έκανε ....η μάνα, ... η πεθερά, ...η γυναίκα. Κάθε χρόνο έκανε κουρμπάνι, ...σαν ευχή, ....και καλούσε όλο το μπατζιό. Και βέβαια τάμα χωρίς σφαχτό δεν γίνονταν. Για την πλάτη, εγώ δεν έχω ασχοληθεί, αλλά αυτά που μου έλεγαν ο πατέρας μου και ο παππούς μου, την πίστευαν πολύ. Και θυμάμαι, η μία η πλάτη μετράει, όχι και οι δύο.

Μαρία Καραφυλλιά (Κρηστώνη Κιλκίς):

Η πεθερά μ’ κάθε χρόνο γεννούσε ένα παιδί. Είχε ένα μπάρμπα κι έσφαζαν κάνα αρνί στο κουρμπάνι, …έπαιρνε ο θείος την πλάτη : Α! Μαριγάκι, ….πάλι έχεις κούνια φέτο. …Σώπα λαλά μ’ , τι’ναι αυτά π’λες. Κι όμως έβλεπε στην πλάτη την κούνια.

2011-10-08T19:27:00.035+03:00

.
Χρήστος Γίδαρος

Από την Παλιά Σερβία στο Ν. Κορδελιό

του Γιώργου Κολοβού

Οι Σαρακατσαναίοι παλαιότερα πήγαιναν στην παλιά Σερβία, γιατι έβρισκαν καλά βοσκοτόπια. Τα πρώτα χρόνια ξεκαλοκαίριαζαν εκει και το χειμώνα γύριζαν πίσω, γιατί δεν υπήρχαν σύνορα. Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους άλλαξαν τα πράγματα, έκλεισαν τα σύνορα και παρέμειναν αναγκαστικά εκει. Κυρίως έμεναν νότια, αλλά αρκετές οικογένειες πήγαιναν και πιο πάνω, λίγο πιο πάνω απο το Νίς και κάτω απο το Βελιγράδι. Αργότερα όμως κι αυτοί μετατοπίστηκαν κάτω. Ξέρω όμως 5-6 οικογένειες που παρέμειναν εκει αλλά τώρα έχουν ξεφύγει τελείως.

Οι Γιδαραίοι παλαιότερα ξεχείμαζαν κοντά στον Πολύγυρο. Το καλοκαίρι έβγαιναν στην παλιά Σερβία και το χειμώνα γύριζαν πίσω στη Χαλκιδική. Τον πατέρα του παππού μου τον έλεγαν Νικόλαο Γίδαρη και ήταν τρία αδέλφια. O παππούς μου ο Χρήστος γεννήθηκε περίπου το 1880 και ήταν 6 αδέλφια. Για ένα διάστημα πήγαν όλοι μαζί στη Βουλγαρία, στη Μπαρκόβιτσα, αλλά τα τρία αδέλφια επέστρεψαν στην Ελλάδα και αργότερα εγκαταστάθηκαν στη Νέα Πέτρα Σερρών. Όταν έκλεισαν τα σύνορα παρέμειναν τρεις στη Σερβία και τρεις στην Ελλάδα. Η γιαγιά μου ήταν η Μαρία το γένος Μπουρντούνη και ηταν Πολίτισσα και ακόμα υπάρχουν συγγενείς κοντά στην Κομοτηνή.

Ο παππούς Χρήστος Γίδαρης με τη σύζυγο του Μαρία (το γένος Μπουρντούνη) και τα 8 παιδιά του (κρατά και ένα εγγόνι του).

Ο πατέρας του Χρήστου Γίδαρη είναι όρθιος δεύτερος από αριστερά

Παλιά Σερβία - 1926

Οι δικοί μας οι Γιδαραίοι έμεναν κοντά στα σύνορα, παραέξω απο ένα Σέρβικο χωριό τη Μπογδάνιτσα, δίπλα στο Γεύγελη. Εκει είμασταν μόνο Σαρακατσιάνοι. Είμασταν πάντα μαζί με τους Μαργιουλαίους, ..καμμιά εικοσαριά οικογένειες, .....μαζί ζήσαμε, ένα μπατζιό. Η γνωστή φωτογραφία με τα κονάκια των Μαργιουλαίων δεν είναι στη Μπογδάνιτσα, είναι στο Ούντοβο, λίγο πιο πάνω, στο λοφάκι δίπλα στο δρόμο, πίσω απο την Εκκλησία. Εκει ήταν τρεις οικογένειες Μαργιουλαίοι, μία Μπάρκας και μία Καλός. Το καλοκαίρι βγαίναμε πάνω στο βουνό Αλτσιάκι.

Ο πατέρας μου γεννήθηκε στην Ελλάδα το 1910 και είναι γραμμένος στον Πολύγυρο. Κι αυτός το καλοκαίρι έβγαινε στην παλιά Σερβία και το χειμώνα γύριζε πίσω στη Χαλκιδική. Η τελευταία χρονιά που δεν γύρισε στην Ελλάδα ήταν το 1918. Απο τότε μετά απο 45 χρόνια ξαναγύρισε οριστικά το 1963.

Το 1942 τα δύο αδέλφια του πατέρα μου έφυγαν σκαστοί μαζί με τα κοπάδια τους και γύρισαν στην Ελλάδα. Ο παππούς μου έμεινε πίσω με τον πατέρα μου και όλη την οικογένεια. Η μάνα μου ειναι απ’ τους Κωτσαίους, απο ένα διπλανό χωριό. Με τον πατέρα μου παντρεύτηκαν στη Μπογδάνιτσα στις 20 Ιανουαρίου του 1942. Τότε παντρεύονταν όλοι μεγάλοι, πάνω απο τριάντα. Η επόμενη γεννιά παντρεύονταν μικροί.

Εγώ γεννήθηκα στις 10 Ιουνίου του 1943 στο βουνό Αλτσιάκι. Κανονικά το επώνυμο μου είναι Γίδαρης. Εκει μας άλλαξαν το όνομα και μας έβαλαν πίσω το –ωφ και στη συνέχεια έγινε Γίδαρος. Είμαι γραμμένος στο Κόνσκο, το τελευταίο χωριό πριν ανεβούμε το βουνό. Εκει ήταν τα στοιχεία και εκει βαφτίστηκα. Στον πόλεμο οι Γερμανοί το έκαψαν το χωριό και τα στοιχεία μου μετά ήταν στο Γεύγελη. Τα καλοκαιρία βγαίναμε συνέχεια στο Αλτσιάκι μέχρι το 1947. Εμεις οι Γιδαραίοι, οι Μαργιουλαίοι, οι Κωτσαίοι και κάποιοι άλλοι. Πιο πέρα, απέναντι στη Μπάρα είχε άλλο τσελιγκάτο. Εκει ήταν οι Μπαρτζαίοι, παραδίπλα ήταν οι Φαρμακαίοι. Η πλειοψηφία των Σαρακατσαναίων έβγαινε στο Αλτσιάκι και στη Μπάρα. Αλλά και στο Περιστέρι έβγαιναν αρκετοί, ...οι Τυχαλαίοι και άλλοι. Μέχρι το 1948 ζούσαμε σε καλύβια και τα θυμάμαι πολύ καλά. Θυμάμαι τις μετακινήσεις, τα φορτωμένα τα άλογα, τις τσιατούρες που σταματούσαμε….. Και σε γάμο έχω πάει στα καλύβια των Μαργιουλαίων, όταν έμεναν στο Ούντοβο.

Γάμος Χρήστου Μπάρτζιου και Μαρίας Γίδαρη (με το λευκό βέλο)

Παλιά Σερβία - 1930

Να σου πω και μία ιστορία. Επι κατοχής, στο βουνό ο πατέρας μου έχασε τέσσερα άλογα και ξεκίνησε με τα πόδια μ’ έναν Χρήστο Μαργιούλα να τα βρεί. Πέρασαν τα σύνορα και ρωτώντας απο δω κι απο κει, ......πήραν πληροφορίες, ..... πέρασαν τη Γρίβα, τη Γουμένισσα και απο εκει έφτασαν στο Παλιό Αγιονέρι πριν τη Θεσσαλονίκη. Eίδε ο πατέρας μου τ’ άλογα και εκει ήταν κάποιος και του λέει ο πατέρας μου .....τ’ άλογα είναι δικά μου. Όχι του απαντά εκείνος, ...τ’ αγόρασα εγώ. Ξαφνικά καβαλάει το ένα τ’ άλογο ο πατέρας μου και πάει δίπλα προς το Βαθύλακκο στους Γερμανούς που ήταν σε κάτι αποθήκες και τους λέει, έτσι κι έτσι. Δίνει εντολή ο διοικητής και πηγαίνει ένας Γερμανός με το τρίκυκλο εκεί που ήταν τ’ άλογα. Γυρίζει προς τον πατέρα μου και του λέει : μίλα στο άλογο. Ο πατέρας μου πήγε κοντά και το άλογο ανταποκρίθηκε. Και ετσι τα πήραν και γύρισαν πίσω στο Αλτσιάκι. Και αυτός που τα είχε πάρει ήταν Σαρακατσάνος, .....ξέρω και ποιός ήταν, ...αλλά άστο !!!

Η ΚΑΤΑΣΧΕΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΒΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΕΚΤΟΠΙΣΗ

Το 1948 τον Απρίλιο μήνα μας πήραν τα πρόβατα. Το θυμάμαι πολύ καλά, ...σαν να είναι σήμερα. Θυμάμαι οτι ήρθε ο στρατός και έβαψε όλα τα πρόβατα με κόκκινο χρώμα. Εμείς τα παιδιά μαζευτήκαμε γύρω-γύρω και οι φαντάροι σε κάτι ξύλινα κιβώτια μας έδωναν μαρμελάδα. Τον πατέρα μου τον είχαν πάρει απο την προηγούμενη μέρα στην ασφάλεια. Όποιος είχε πάνω απο τετρακόσια, τα έπαιρναν όλα και του άφηναν σαράντα. Όποιος είχε κάτω απο τετρακόσια πρόβατα δεν του έπαιρναν κανένα. Αυτοί συνέχισαν να ζουν την κανονική Σαρακατσάνικη ζωή, ...πάνω-κάτω, μέχρι το 1957. Εμείς, ... τι ν’ ανέβουμε στο βουνό με σαράντα πρόβατα.

1948 - Ιστορικό ντοκουμέντο για την κατάσχεση των προβάτων της οικογένειας Γίδαρη και δεξιά η επίσημη Ελληνική μετάφραση

Το 1948 έγινε γενική απογραφή και έγινε και στους Σαρακατσάνους. Κατ’ ευθείαν μας έδωναν Σέρβικη υπηκοότητα χωρίς να μας ρωτήσουν. Και τότε άρχισαν να πηγαίνουν και φαντάροι. Θυμάμαι τον θείο μου να κατεβαίνει την κατηφόρα απ’ το Αλτσιάκι για να πάει φαντάρος και τη μάνα του πίσω να κλαίει. Τον Μάιο του 1948, ενα μήνα μετά που μας πήραν τα πρόβατα, μας έστειλαν εξορία. Μας πήγαν ανάμεσα Στιπ και Κότσιανη, ..για να είμαστε μακρυά απο τα Ελληνικά σύνορα. Εκει κάναμε καλύβια, ...πέρασε το καλοκαίρι και το φθινόπωρο μας πήγαν σε κάποιο χωριό στην περιοχή της Στρούμιτσας που ειχε κρατικοποιηθεί, Χάμζαλι το’ λεγαν. Απο κτηνοτρόφοι που είμασταν αναγκαστήκαμε να ασχοληθούμε με τη γεωργία, ....όλοι, γυναίκες και άντρες δουλεύαμε. Εκει εγκατασταθήκαμε σε σπίτια και ζήσαμε μέχρι το 1963 που φύγαμε και γυρίσαμε στην Ελλάδα.

Το Χάμζαλι ήταν ένα κολχόζ, ενα κρατικοποιημένο χωριό και δεν υπήρχε καμμία ιδιοκτησία. Όλα ήταν κρατικά και όπως και οι ντόπιοι, έτσι κι εμεις πήγαμε να εργαστούμε σαν εργάτες. Σαρακατσάνοι είμασταν εμεις οι Γιδαραίοι και οι Μαργιουλαίοι. Οι άλλοι ήταν σε άλλα μέρη. Το χωριό αναπτύχθηκε με την αμπελουργία, είχε οπωροφόρα δένδρα και σιτάρια. Είχε και κτηνοτροφία, ..πρόβατα και γελάδια. Πρέπει να σου πω βέβαια οτι όλοι οι Σαρακατσάνοι πήγαν στα πρόβατα, .......τσομπαναραίοι όμως στα δικά τους τα πρόβατα.

Ο πατέρας Κων. Γίδαρης (αριστερά) με τον Δημ. Μπούρα

Βουνό Αλτσιάκι - 1936

Η πρώτη δεκαετία ήταν πολύ σφιχτή, δεν άλλαξε τίποτα στην παράδοση των Σαρακατσαναίων. Μετά άρχισε λίγο να χαλαρώνει. Κρατήθηκε όμως η γλώσσα, το τραγούδι και τα έθιμα. Οι γονείς μας προσπαθούσαν να μην ξεφ’υγουμε κι εμεις το τηρήσαμε. Γνωρίζαμε τα Σέρβικα αλλά στο σπίτι μιλούσαμε μόνο Ελληνικά. Σε μας μικτός γάμος δεν είχε γίνει μέχρι το 1963. Προτου να φύγουμε μόνο, κλέφτηκε μία κοπάλα Σαρακατσάνα απ’ τους Μαργιουλαίους απο έναν ντόπιο και είναι ακόμα εκει.

Τα σαράντα πρόβατα που είχαμε δεν τα χαλάσαμε. Δούλευαν όλοι και ο παππούς μου τα κρατούσε. Τελευταία τον βοηθούσε ένας θείος μου και πήγα κι εγω δύο χρόνια. Όλα τα καλοκαίρια μέχρι το 1959 τα βγάζαμε με τους Μαργιουλαίους σ΄ένα βουνό κοντά στα Βουλγαρικά σύνορα, το Ογκραζντεν. Μόνο άντρες, όχι οικογένειες. Κάναμε πρόχειρα καλύβια, ισα-ισα για το μπατζιό. Το 1959 τα χαλάσαμε και πήγα κι εγω στις δουλειές τις κρατικές.

Η ΖΩΗ ΣΤΗ ΜΠΟΓΔΑΝΙΤΣΑ

Τότε υπήρχε καταπίεση ακόμα και στα μικρά παιδιά στο δημοτικό σχολείο. Θυμάμαι μια φορά το Πάσχα, με πήρε η μάνα μου και πάγαμε να κοινωνήσουμε σ’ ένα διπλανό χωριό. Όταν γυρίσαμε, μαθεύτηκε απο τα παιδιά και η δασκάλα μ’ έπιασε και με χτύπησε. Υπήρχε πίεση να μην ακολουθεί ο κόσμος τη θρησκεία. Αλλά ο κόσμος όμως, έστω και σιωπηλά μέσα του την κράτησε. Και εμεις οι Σαρακατσαναίοι αλλά και πολλοί ντόπιοι. Και σε θέματα ιστορίας έκαναν προπαγάνδα. Για τον Μέγα Αλέξανδρο μας έλεγαν οτι ειναι Σλάβος και ας μην είχαν κανένα στοιχείο. Αλλά όταν είσαι μικρό παιδάκι στο σχολείο σε περνάνε κάποια μηνύματα. Εμεις την ιστορία της Ελλάδας τη μαθαίναμε απο τους παππούδες και τους πατεράδες μας, ....και πρέπει να σου πω οτι αυτοί αξίζουν πολλά που μπόρεσαν και κράτησαν. Βιβλία δεν είχαμε καθόλου και εκείνα τα χρόνια ήταν δύσκολο να μας φέρει κάποιος. Και επαφές με Σαρακατσάνους απο την Ελλάδα δεν είχαμε. Βέβαια λίγα πράγματα ξέραμε, γιατι τα πιο πολλά τα έμαθα όταν γυρίσαμε στην Ελλάδα. Εκει που είμασταν υπήρχαν και άλλοι Έλληνες οι οποίοι είχαν μεταναστεύσει κυρίως απο το Κιλκίς. Ειδικά στη Στρούμιτσα υπήρχαν πολλοί και τους έλεγαν μπεζάνηδες, που θα πει φευγάτοι. Και Βλάχους είχε, ... και με Ελληνική συνείδηση και χωρίς, ...αλλά όλοι ορθόδοξοι.

Γάμος του πατέρα Κων. Γίδαρη ( δεύτερος έφιππος από αριστερά)

Μπογδάνιτσα περιοχής Γευγελή – 20/1/1942

Η πιο μικρή αδελφή του πατέρα μου παντρεύτηκε το 1944 έναν Τυχάλα απο την Ελλάδα. Η πρώτη επίσκεψη ήταν της νύφης στο γαμπρό και οι γονείς πήραν τη θεία μου και ήρθαν στην Ελλάδα, νόμιμα με διαβατήρια. Στη συνέχεια ήρθαν οι συμπέθεροι σε μας και πήραν τη νύφη και έγινε ο γάμος. Δυο χρόνια μετά το γάμο το 1946, πήγε ο πατέρας μου με τη γιαγιά μου με τ’ άλογα για επίσκεψη (φλιά), ....ήταν κοντά στο Ακριτοχώρι, στην Κερκίνη Σερρών. Ξεκίνησαν το πρωί, πέρασαν τα σύνορα απ’ τη Δοιράνη και έφτασαν το βράδυ. Είδαν τη θεία μου,....αλλά το πρωί τους είπαν να φύγουν, γιατί υπήρχε κίνδυνος και τα πράγματα με τον εμφύλιο ήταν πολύ άσχημα. Απο τότε, ...μόλις το 1961 μετά απο δεκαπέντε χρόνια ήλθε κανονικά η θεία μου στη Μπογδάνιτσα και μας είδε. Εμάς ο εμφύλιος δεν μας άγγιξε, ....αλλά και δεν ξέραμε τι γινόταν, ...δεν είχαμε καθόλου ενημέρωση, ...ούτε ραδιόφωνο.

Γιδαραίοι

(ο πατέρας τέταρτος απο αρ. και η μητέρα πίσω από το αγόρι)

Μπογδάνιτσα περιοχής Γευγελή – 1946

Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΣΕ ΑΝΤΙΞΟΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ

Οι Σαρακατσαναίοι που έμεναν στην παλιά Σερβία κράτησαν την παράδοση και μάλιστα πιστά, παρ’όλο που τόσα χρόνια ζούσαν εκτός Ελλάδος. Ήταν πολύ θρήσκοι και θεοφοβούμενοι. Τότε δεν υπήρχε οικογένεια να μην έχει ΄΄ύψωμα΄΄, ..κουρμπάνι, τάμα. Συνήθως γίνονταν όταν είχαν μία παρά λίγο δυσάρεστη κατάσταση, π.χ. όταν αρρώσταινε κάποιος. Έλεγε η μάνα : να ζήσει το παιδάκι μου και θα γιορτάζω κάθε χρόνο, συνήθως στη γιορτή του, η όποια γιορτή ήταν πιο κοντά. Παρ’ όλο που στη Σαρακατσάνικη οικογένεια ο άντρας αποφάσιζε, ....στο μόνο πράγμα που δεν έφερνε αντίρρηση ο άντρας στη γυναίκα ήταν στο τάμα. Το αποφάσιζε η γυναίκα. Το τάμα θα το έκανε ....η μάνα, ... η πεθερά, ...η γυναίκα. Κάθε χρόνο έκανε κουρμπάνι, ...σαν ευχή, ....και καλούσε όλο το μπατζιό. Και βέβαια τάμα χωρίς σφαχτό δεν γίνονταν. Το κουρμπάνι ξεκινούσε με δυο χαρακτηριστικά τραγούδια για το ύψωμα και μετά συνέχιζε το υπόλοιπο γλέντι.

Ένα τραγούδι ήταν το :

Σε τούτ’ την τάβλα που ’ρθαμε, σε τούτ΄ το νοικοκύρη,

με τα γλυκά του τα κρασιά, με τα καλά του λόγια,

να ζήσει χρόνια εκατό κι εξάμηνα διακόσια,

να τον προκόψουν τα παιδιά, να ζήσουν χίλια χρόνια,

.... ν’ ασπρίσουν τα μαλλάκια τους.

Ο Χρήστος Γίδαρος τεσσάρων ετών στην αγκαλιά του πατέρα του

Ο πατέρας Κων.Γίδαρης (πρώτος καθιστός από αριστερά) και η μητέρα Μαρία (πρώτη όρθια από αριστερα)

Βουνό Αλτσιάκι – 1947

Εκει όργανα Σαρακατσάνικα δεν είχαμε, ...ούτε υπήρχαν και τραγουδιστές, ...όλα γένονταν με το στόμα. Υπήρχαν συγκεκριμένα τραγούδια για την κάθε περίπτωση. Πήγαιναν σχαριάτες στη νύφη, την έλεγαν δυο τραγούδια κι έρχονταν πίσω σαν να μας έλεγαν : τώρα ελεύθερα μπορούμε να πάμε όλοι μαζί. Και πηγαίναμε στο καλύβι και πέταγε ο γαμπρός το μήλο και απ’ το σόι της νύφης περίμεναν ποιός θα το πάρει και υπήρχε και ειδικό τραγούδι. Το ίδιο και στα ζαχαράτα. Κι ο γάμος απ’ το ξεκίνημα μέχρι το τελείωμα είχε το πρόγραμμα του. Και τα τραγούδια για κάθε περίπτωση τα ήξεραν όλοι, ...και στα μοιρολόγια το ίδιο. Και όταν χώριζαν στο βουνό οι οικογένειες το φθινόπωρο, έλεγαν τα ξενίτικα τραγούδια με κλάμματα. Και να σου πω οτι τα τραγούδια που λέγαμε εκεί, όταν γυρίσαμε στην Ελλάδα τ’ ακούσαμε κι εδώ.

Τουλάχιστον μία φορά το χρόνο θα γίνονταν μία επίσκεψη στους συγγενείς που έμεναν σε άλλα μέρη. Τότε τα 70 χιλιόμετρα ήταν μακρυά, αλλά παρ΄ολα αυτά συναντιώμασταν, όπου κι αν ήταν αυτοί. Και οι επισκέψεις ήταν με διανυκτερεύσεις. Εμείς είχαμε Γιδαραίους συγγενείς στο Μοναστήρι και πηγαίναμε κι αυτοί έρχονταν. Και λέγαμε ....΄΄πάμε στη φλιά ΄΄. Για την πλάτη, εγώ δεν έχω ασχοληθεί, αλλά αυτά που μου έλεγαν ο πατέρας μου και ο παππούς μου, την πίστευαν πολύ. Και θυμάμαι, η μία η πλάτη μετράει, όχι και οι δύο.

Κάρα ποτέ δεν είχαν οι Σαρακατσάνοι εκεί. Τ’ άλογα τους (μόνο άλογα, όχι μουλάρια) και τα κοπάδια, .... και κάνα γαιδουράκι οι τζιομπαναραίοι. Παλιότερα είχαν λίρες, αλλά έχασαν πολλά λεφτά απο τους κομιτατζήδες. Τους ζητούσαν λίρες με απειλές, για να μην τους σκοτώσουν. Όποιος είχε πολλά πρόβατα τον είχαν στο μάτι ....και ήξεραν και συγκεκριμένες πληροφορίες που δεν έπρεπε να τις ξέρουν.

Τα ρούχα τα Σαρακατσάνικα συνεχίσαμε να τα φοράμε μεχρι το 1953-54. Ο μόνος που δεν άλλαξε τα ρούχα του, μέχρι το θάνατο του, ήταν ο παππούς μου. Ήρθαμε το 1963 στην Ελλάδα και πέθανε μετά απο ένα χρόνο το 1964 ...με τη φουστανέλλα του. Τα πράγματα που είχε η μάνα μου, τα χάσαμε ολα. Και αυτά που είχαν μεγαλύτερη αξία εδώ χάθηκαν, όταν ήλθαμε στην Ελλάδα. Κομποθ’λιές, κλειδώματα, ασημένια βραχιόλια, ...τα δώσαμε ... για τίποτα. Κρίμα, πολύ κρίμα και νοιώθω τύψεις.

Ο Χρήστος Γίδαρος (στη μέση) με τα αδέλφια του Παναγιώτα και Γιάννη και πίσω ο εξάδελφος Χρήστος Γιδαρος

Χάμζαλι περιοχής Στρούμιτσας – 1951

ΑΝΕΠΙΤΥΧΕΙΣ ΑΠΟΠΕΙΡΕΣ ΓΙΑ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Προσπάθειες για να γυρίσουμε στην Ελλάδα απ’ τα βουνά έγιναν πολλές, χωρίς όμως επιτυχία. Το 1944 ξεκίνησαν να φύγουν, αλλά τους σταμάτησαν στο Μπέλλες. Η διαδικασία για νόμιμη επιστροφή στην Ελλάδα ξεκίνησε απο το 1950, αλλά και αυτή για πολλά χρόνια δεν καρποφορούσε. Τελικά πρώτοι ήλθαν το 1957 οι Μαργιουλαίοι. Την ίδια χρονιά μπορούσαν να γυρίσουν ο πατέρας μου και ο αδελφός του, επειδή είχαν χαρτιά οτι γεννήθηκαν στην Ελλάδα. Τα άλλα τ’ αδέλφια τους όμως δεν μπορούσαν να γυρίσουν επειδή γεννήθηκαν εκεί κι έτσι για να μην χωρίσουν, έμειναν όλοι εκεί, μέχρι να καταφέρουν να φύγουν όλοι μαζί.

Ορισμένοι Σαρακατσάνοι που είχαν ακόμα πρόβατα, έκαναν ανταλλαγές με Σαρακατσάνους απο την Ελλάδα. Συνήθως έδιναν πρόβατα οι Σαρακατσάνοι οι δικοί μας προς την Ελλάδα, ακόμα και πρόβατα που αγόραζαν απο ντόπιους. Και η συναλλαγή γίνονταν πάντα σε χρυσό. Κάποια στιγμή τους ανακάλυψαν και πιάστηκαν και μερικοί φυλακίστηκαν. Είναι γνωστή και η ιστορία του Λεωνίδα Λώλου που σκοτώθηκε σε συμπλοκή με Σέρβους στρατιώτες στα σύνορα. Βιάστηκε κάποιος Σαρακατσάνος να πυροβολήσει, απάντησαν οι στρατιώτες και σκοτώθηκε ο Λεωνίδας, που είχε παντρευτεί μόλις πριν μία εβδομάδα. Το 1955 τέσσερα άτομα αναγκάστηκαν να αφήσουν τις οικογένειες τους και πέρασαν τα σύνορα και ήλθαν στην Ελλάδα. Τρείς Φαρμακαίοι (μεταξύ αυτών κι ο πεθερός μου) κι ένας Μπάρκας. Ο πεθερός μου πήγε στην Καρπερή Σερρών που είχε έναν ξάδελφο Ρούντο και αργότερα ξαναγύρισε. Ο νονός μου ξέφυγε και έζησε αρκετά χρόνια στην Ελλάδα, αλλά τα πλήρωσε η γυναίκα του. Έρχονταν κρυφά και τους έβλεπε στα καλύβια, αλλά μία φορά τον πήραν είδηση και τον κυνήγησαν, αλλά τους ξέφυγε και γύρισε πίσω. Απο τους πρωτους Σαρακατσαναιους που γυρισαν νομιμα στην Ελλαδα, ειναι καποιες οικογενειες Γιδαραιοι και καποιοι Μαριουλαιοι.

Δεξιά ο Χρήστος Γίδαρος με τον πατέρα του Κωνσταντινο και τη μητέρα του Μαρία και αδέλφια του.

Χάμζαλι περιοχής Στρούμιτσας – 1952

Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Με τη γυναίκα μου παντρευτήκαμε στις 2 Σεπτεμβρίου του 1963. Εμενε κοντά, σ’ ένα Τουρκοχώρι στο Ντέμπελι, γνωριστήκαμε απο συγγενείς και ανταμωνόμασταν σε γάμους. Τον Νοέμβριο, 2 μήνες μετά το γάμο μας, επιστρέψαμε οριστικά στην Ελλάδα.

Στις 6 Νοεμβρίου του 1963, με τραίνο περάσαμε τα σύνορα όλοι μαζί οικογενειακώς, ...ο παππούς και η γιαγιά (ενενηντάρηδες), ...τέσσερα αδέλφια οι Γιδαραίοι, ...όλοι απο πέντε παιδιά, ...περίπου τριάντα άτομα. Και άλλοι τόσοι Μαργιουλαίοι, συνολικά είμασταν περίπου εξήντα άτομα. Στη Θεσσαλονίκη στο σταθμό μας περίμενε ένας θείος μου Γίδαρης, αυτός που έχει τα τρακτέρ. Δύο βράδυα μείναμε στο σταθμό και την επόμενη μέρα μας κάλεσαν και πήγαμε στο Αλλοδαπών. Μας ρώτησαν διάφορα πράγματα και μετά με φορτηγά του στρατού μας πήγαν όλους στην Αγία Τριάδα στις εγκαταστάσεις του ΠΙΚΠΑ. Εκει βγάλαμε το χειμώνα.

Στα χωριά εκείνα τότε υπήρχε μεγάλη ανοικοδόμηση. Όλη η Θεσσαλονίκη έκανε μπάνια εκεί και χτίζανε και είχε δουλειές. Εμείς δεν είχαμε σχέση με την οικοδομή αλλά κατ’ ευθείαν πήγαμε στη δουλειά, ..την άλλη μέρα. Εγώ δεν είχα ιδέα από οικοδομικά και μετά από δύο χρόνια έγινα και μάστορας. Οι γυναίκες δούλευαν στ’ αμπέλια, όλοι στη δουλειά. Μέχρι το Μάρτιο. Το Μάρτιο του 1964 μας είπαν πως πρέπει να φύγουμε απο εκεί.

Ο Χρήστος Γίδαρος με τη γυναίκα του Βάια (το γένος Φαρμάκη)

Μας έλεγαν απο τη Νομαρχία οτι θα μας στηρίξουν η και θα μας δώσουν πρόβατα. Έδωσαν φακέλους στον πατέρα μου να πάει στη Δράμα και στον Έβρο για να δει τα μέρη και να εγκατασταθούμε. Πήγε στη Δράμα και μετά πήγε στην Αλεξανδρουπολη όπου του είπαν να πάει σ’ ένα χωριό το οποίο λέγονταν Κυριακή. Πήγε εκεί, είδε την κατάσταση, .....ο κόσμος όλος έφευγε στο εξωτερικό, νεολαία δεν υπήρχε. Εμείς εν τω μεταξύ εδώ όλοι δουλεύαμε και παίρναμε μεροκάματο καλό, ...τότε 40 δραχμές. Κάναμε οικονομία και είμασταν καλά. Γυρίζει πίσω ο πατέρας μου και λέει : καθήστε εδώ, δεν πάμε πουθενά, …εδώ θα μείνουμε. Έτσι κι έγινε και νοικιάσαμε ένα σπίτι στο Πλαγιάρι, μόνο οι Γιδαραίοι, γιατί οι Μαργιουλαίοι πήγαν στα Μάλγαρα.

Να σου πω και ενα εύθυμο περιστατικό. Κάποια στιγμή που δούλευα στην οικοδομή, με λέει ο μάστορας : Χρήστο φέρε τη σκύλα απο την αποθήκη. Εγώ καλά δεν είχα ιδέα απο οικοδομικά, που να ξέρω τέτοια πράγματα, αμπελουργός ήμουνα. Ντράπηκα να πω δεν ξέρω, πήγα στην αποθήκη και δεν είδα κάτι που θα μπορούσα να πάρω. Του είπα οτι δεν είναι στην αποθήκη και ευτυχώς όταν πήγε πράγματι δεν ήταν.

Ο Χρήστος Γίδαρος (πρώτος καθιστός απο αριστερά) μετά την κατασκευή της στρούγκας στο Καιμάκτσαλαν

Στην αρχή και οι Σαρακατσάνοι που ζούσαν εδώ μας θεωρούσαν υποδεέστερους. Οι Σαρακατσάνοι είχαν ένα κακό ελάττωμα. Αυτοί που αισθάνονταν πιο δυνατοί, τον άλλον δεν τον υπολόγιζαν. Τον φτωχό τον περιφρονούσαν. Ήταν μερικά σόια φτωχά και οι άλλοι τους θεωρούσαν παρακατιανούς, ούτε γυναίκα δεν τους έδιναν. Ένας όμως, όταν ήρθαν εδώ και δούλεψαν τεχνίτες στα διυλιστήρια πρόκοψε και έγινε εργοδηγός. Και τότε σχολίαζαν οι άλλοι : ….ποιός, ...αυτός, … τους έκανε κουμάντο, …εκείνους. Αγράμματο το παιδί, όμως το μυαλό του έκοβε και πρόκοψε.

Σε δύο χρόνια, το 1964, με τα λεφτά απο τη δουλειά (42.000 δραχμές), αγοράσαμε ενα οικόπεδο στο Κορδελιό. Το αποφάσισε ο πατέρας μου διότι τότε γίνονταν οι βιομηχανίες εδώ. Και δεν αγοράσαμε στην περιοχή ας πούμε Βότση που ήταν πιο φθηνά τα οικόπεδα, για να είμαστε κοντά στη δουλειά. Εμείς οι Γιδαραίοι είμασταν οι πρώτοι που ήρθαμε στο Κορδελιό. Μετά ήρθαν οι Μπαρτζαίοι, οι Καλαίοι και ύστερα οι άλλοι οι συγγενείς, ο ένας με τον άλλον. Την ίδια χρονιά χτίσαμε. Τέσσερα αδέλφια, τέσσερα διόρωφα σπίτια, ..μετά τα πουλήσαμε και ακόμα υπάρχουν. Αλλά για να γίνουν αυτά, κάναμε πολύ οικονομία και δουλεύαμε όλοι, άντρες γυναίκες. Όμως τα πρώτα χρόνια εδώ δεχόμασταν μία προσβλητική συμπεριφορά απο τους ντόπιους, γιατί δούλευαν οι γυναίκες μας. Εμείς όμως αυτό το είχαμε ξεπεράσει, γιατί τόσα χρόνια εκεί δουλεύαμε όλοι με το καμπανάκι. Λεφτά δεν φέραμε, .. με χίλιες δραχμές ήρθαμε. Το κράτος μας έδωσε πολύ λίγα. Ό,τι κάναμε απο τη δουλειά μας. Από το 1965 ασχολήθηκα με εργολαβίες οικοδομών, συνεχίσαμε τη ζωή και δόξα τω θεώ όλα πήγαν καλά.